Autorka tekstu: mgr farm. Anna Lewandowska

Farmaceuta musi dokładnie kontrolować liczbę wydawanych opakowań, terminy realizacji oraz pilnować, aby pacjent nie otrzymał leku zbyt wcześnie. Znajomość przepisów i umiejętność klarownego wyjaśniania pacjentowi zasad realizacji są kluczowe, by unikać nieporozumień i zapewnić bezpieczeństwo terapii. Ogłoszony w maju 2025 r. jednolity tekst rozporządzenia w sprawie recept (Dz.U. 2025 poz. 604) porządkuje wcześniejsze zmiany i daje nam „obowiązującą mapę” prawną.

Terminy ważności e-recept

Co do zasady, recepta – zarówno papierowa, jak i elektroniczna – musi zostać zrealizowana w ciągu 30 dni od daty jej wystawienia lub wskazanej przez lekarza daty „realizacji od dnia”. Brak terminu ważności na e-recepcie nie oznacza, że jest ona bezterminowa. Jeżeli lekarz nie zaznacza na e-recepcie terminu jej realizacji – wygaśnie ona po 30 dniach od dnia jej wystawienia lub wskazanej przez lekarza daty, od której recepta powinna być zrealizowana. Nie każdy jest tego świadomy, dlatego brak określenia na recepcie terminu jej ważności, bywa przez pacjentów mylnie interpretowany jako bezterminowość recepty. W przypadku e-recepty lekarz może, kierując się wskazaniami medycznymi, wyznaczyć termin jej ważności nawet na 365 dni. Wówczas pacjent może dostać leki maksymalnie na 360 dni terapii. Jest to rozwiązanie dedykowane przede wszystkim pacjentom wymagającym długotrwałej farmakoterapii.

Wyjątkiem od powyższej reguły 30 dni są:

· 7 dni – recepty na antybiotyki stosowane doustnie lub parenteralnie.

· 120 dni – recepty na: • indywidualnie przygotowane preparaty immunologiczne, • leki i środki spożywcze sprowadzane z zagranicy (import docelowy).

Recepty papierowe

Recepta papierowa nie jest „reliktem przeszłości”. Choć standardem jest dziś e-recepta, ustawodawca przewidział sytuacje, w których lekarz lub pielęgniarka wciąż może (a czasem musi) wystawić receptę w postaci papierowej – a takich wyjątków jest kilka:

1. Brak dostępu do systemu teleinformatycznego – jeżeli system e-zdrowie (P1) jest niedostępny, recepta papierowa staje się jedyną drogą wystawienia zlecenia.

2. Recepta transgraniczna – gdy pacjent zamierza realizować receptę w innym państwie, które nie obsługuje e-recept w obiegu transgranicznym, albo gdy dotyczy ona osoby małoletniej.

3. Pacjent o nieustalonej tożsamości – w sytuacjach nagłych, gdy nie można jednoznacznie zidentyfikować chorego (np. pacjent nieprzytomny).

4. Rrecepty pro autore i pro familiae - wystawione na nazwisko osoby wystawiającej lub członka jej rodziny

Leki refundowane mogą być przepisywane wyłącznie na drukach zgodnych ze wzorem określonym w załączniku nr 6 Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 23 grudnia 2020 r. w sprawie recept (Dz.U. z 2023 r. poz. 487 z późn. zm.), których wymiary nie mogą być mniejsze niż 200 mm długości i 90 mm szerokości. Na jednej recepcie można wypisać ilość produktu przekraczającej ilości niezbędnej do 120-dniowego stosowania.

Od 1 listopada 2023 r. recepty na leki zawierające środki odurzające (II-N) lub substancje psychotropowe (III-P, IV-P) mogą być wystawiane wyłącznie w formie elektronicznej (e-recepty). Wynika to z art. 95b ust. 1a ustawy z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne (Dz. U. z 2025 r. poz. 750, z późn. zm.).

Rola platformy P1

Na podstawie art. 96a ust. 7a i 7b ustawy Prawo farmaceutyczne system teleinformatyczny P1 pełni kluczową rolę w automatycznym obliczaniu ilości leku możliwej do wydania pacjentowi oraz wyznaczaniu terminu kolejnej realizacji e-recepty rocznej. Oznacza to, że recepta roczna jest realizowana co najmniej w trzech etapach, co wymaga, aby pacjent odwiedził aptekę przynajmniej trzy razy w ciągu roku.

Od 1 marca 2024 roku obowiązuje mechanizm, w którym system P1 automatycznie wylicza ilość produktu leczniczego, środka spożywczego specjalnego przeznaczenia żywieniowego lub wyrobu medycznego na jednej realizacji e-recepty rocznej, pod warunkiem, że recepta została wystawiona zgodnie z nowym schematem dawkowania. Pacjent może wówczas otrzymać zapas leku na maksymalnie 120 dni terapii, a następna realizacja jest możliwa dopiero po upływie ¾ tego okresu, czyli po 90 dniach.

Automatyczne wyliczenia P1 nie mają zastosowania w przypadku leków recepturowych, terapii krótszych niż 120 dni, importu docelowego, e-recept farmaceutycznych, produktów o złożonej strukturze opakowań oraz w okresie przejściowym – do wyrobów medycznych i produktów oznaczanych w jednostkach międzynarodowych. W tych sytuacjach farmaceuta realizując receptę stosuje ograniczenie wynikające z art. 96a ust. 7a Prawa farmaceutycznego, czyli wydaje ilość odpowiadającą maksymalnie 120 dniom leczenia obliczoną na podstawie dawkowania, bez stosowania zasady „3/4 okresu” między kolejnymi wydaniami.

Niezależnie od wsparcia technicznego ze strony systemu P1, odpowiedzialność za prawidłową realizację recepty, w tym kontrolę zgodności wydawanej ilości i dawkowania z obowiązującymi przepisami, spoczywa zawsze na farmaceucie. To farmaceuta musi zweryfikować poprawność realizacji i podjąć właściwe decyzje w trakcie obsługi pacjenta.

Realizacja recept – podstawowe zasady:

Limit ilościowy

Maksymalny okres, na jaki można wydać pacjentowi lek przy realizacji recepty elektronicznej to obecnie 120 dni terapii, wyliczonej na podstawie dawkowania z e-recepty. Wynika to z art. 96a ust 7a pkt 2 ustawy - Prawo Farmaceutyczne (tekst jednolity Dz. U. z 2025 r. poz. 750, z późn.zm.). Wydanie leków na większy okres nie jest możliwe, ponieważ blokuje to automatycznie platforma P1.

Warto zwrócić uwagę na specyfikę recept miesięcznych z dłuższym okresem terapii niż 120 dni, np. na okres 180 dni leczenia. Warto mieć świadomość, że system P1 nie obsługuje takich sytuacji – nie wyliczy poprawnie dopuszczalnej ilości do wydania, ponieważ jego algorytm nie obejmuje recept miesięcznych. Oznacza to, że jeśli dawka i czas terapii przekraczają 120 dni, to farmaceuta musi samodzielnie wyliczyć niezbędną ilość leku i wydać tylko na 120 dni kuracji, zgodnie z obowiązującym limitem. Pozostałą część recepty można zrealizować już przy kolejnej wizycie pacjenta – nawet następnego dnia.

Zasada ¾ okresu

Z powyższym przepisem nierozerwalnie jest związany art. 96a ust. 7aa, który wprowadza dodatkowo regułę ¾ – tj. kolejną porcję leków na następne 120 dni stosowania można wykupić dopiero po upływie ¾ poprzedniego okresu realizacji, tj. po minimum 90 dniach od poprzedniego wykupienia.

Z powyższej regulacji wynika, że recepty przeznaczone na okres kuracji nie dłuższy niż 120 dni, nie wymagają określania kolejnego terminu częściowej realizacji. Ponadto, w takich przypadkach nie obowiązuje zasada ¾ dotycząca realizacji kolejnych części. Oznacza to, że tego typu recepty można realizować wielokrotnie, w dowolnych odstępach czasu, pod warunkiem, że odbywa się to w czasie ich ważności. W praktyce daje to farmaceucie większą elastyczność w wydawaniu leku oraz komfort pacjentowi, który nie musi stosować się do restrykcyjnych ram czasowych przy kolejnych realizacjach.

Zasada „do 4 opakowań”

Obecne rozporządzenie w sprawie recept reguluje sytuacje, gdy na recepcie brak jest określonego schematu dawkowania lub jest on nieczytelny, błędny bądź niezgodny z art. 96a ustawy – Prawo farmaceutyczne. W takich przypadkach osoba realizująca receptę ma prawo wydać pacjentowi maksymalnie cztery najmniejsze opakowania danego leku, środka spożywczego specjalnego przeznaczenia żywieniowego (ŚSPŻ) lub wyrobu medycznego:

• Najmniejsze refundowane opakowania - dla leków, wyrobów medycznych (WM) czy środków spożywczych przeznaczenia żywieniowego (ŚSPŻ) określone w wykazie refundacyjnym
• Najmniejsze dostępne w obrocie – dla leków nierefundowanych

Praktycznie oznacza to, że jeśli pacjent ma na recepcie np. cztery opakowania refundowanego leku bez określonego dawkowania, farmaceuta może wydać pełną ilość, ograniczając wydanie do czterech opakowań nawet gdy ilość na recepcie jest większa. To zmiana w stosunku do wcześniejszych regulacji, które ograniczały wydanie do 2 najmniejszych opakowań.

Przykłady najczęstszych błędów:

Brak dawkowania/dawkowanie nieprecyzyjne. 

Rp.  

Osagrand tabl. powl. 150 mg

4 op. po 3 szt. D.S. 1x w miesiącu (Prawidłowo 1x1 w miesiącu)

Odpłatność 100%

Wydawanie większej ilości leku w przypadku rozbieżności danych

Obecne przepisy wprowadzają istotną zmianę w realizacji recept, gdy z analizy zawartych na nich danych – liczby, wielkości opakowań, liczby jednostek dawkowania oraz sposobu dawkowania – wynikają różne ilości produktu leczniczego, środka spożywczego specjalnego przeznaczenia żywieniowego lub wyrobu medycznego. W takiej sytuacji osoba realizująca receptę ma prawo wydać największą z tych ilości, podczas gdy dotychczas obowiązywał obowiązek wydania ilości najmniejszej.

Wprowadzenie tej reguły eliminuje sytuacje, w których pacjent otrzymuje niewystarczającą ilość leku, gwarantując większą zgodność realizacji recepty z intencją lekarza i faktycznymi potrzebami terapeutycznymi. Zasada ta działa niezależnie od przyczyny rozbieżności – zarówno gdy większa ilość wynika z liczby opakowań, jak i z okresu stosowania lub dawkowania.

Przykłady najczęstszych błędów:

 

Wykluczające się dawkowanie. 

Rp.  Coronal tabl. powl.

5 mg 3 op. po 60 szt.

D.S. 2×1, 1×1

Odpłatność R

Dawkowanie ograniczające

Rp. 

 Nedal tabl. powl.

5 mg 5 op. po 28 szt.

D.S. 1×1 przez 28 dni 

Odpłatność R

Niezmienione zasady dla leków odurzających, psychotropowych i prekursorów kategorii 1.

Reguła „do 4 opakowań” nie dotyczy recept na produkty zawierające środki odurzające grupy I-N i substancje psychotropowe z grupy II-P. W tych przypadkach brak poprawnego schematu dawkowania = brak możliwości wydania jakiejkolwiek ilości. Na leki z tych kategorii dostępności nie można też wystawić recepty papierowej, czy rocznej e-recepty. A leki zawierające substancje z grupy I-N lub II-P można przepisać w ilości nie większej niż na 90 dni stosowania. Leki te podlegają rygorystycznym przepisom ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1939, z późn.zm.).

W przypadku leków grupy III-P i IV-P zgodnie z rozporządzeniem w sprawie środków odurzających i substancji psychotropowych (Dz.U. 2024 poz. 373) przy braku lub przy nieprawidłowym dawkowaniu można wydać maksymalnie 2 opakowania dostępne w obrocie. Natomiast w sytuacji prawidłowego dawkowania, ilość leku może obejmować maksymalnie 120 dni terapii.

Przykłady najczęstszych błędów:

Rp.  Afobam 0,5mg 30 tabl. 

4 op. po 30 szt. D.S. 1x wieczorem

Odpłatność 100% (Prawidłowo 1x1 wieczorem)

potwierdzono ilość substancji czynnej 60mg

(można wydać jedynie 2 opak. Ze względu na nieprecyzyjne dawkowanie)

Wyroby diagnostyczne oraz leki do stosowania miejscowego

Obecne zasady realizacji recept dla leków do stosowania miejscowego oraz wyrobów medycznych do diagnostyki przewidują możliwość wydania ilości przekraczającej 4 najmniejsze opakowania, pod warunkiem, że podano częstotliwość stosowania (np. dawkowanie „2 razy dziennie”). Jeśli jednak na recepcie zabraknie dawkowania lub będzie ono nieczytelne/błędne, farmaceuta ma prawo wydać maksymalnie 4 najmniejsze opakowania – niezależnie od ilości przepisanego produktu.

Przykłady najczęstszych błędów:

Rp. Accu-Chek Active test paskowy - 50 szt. 6 op. po 50 szt.

D.S. wiadomo

W związku z brakiem dawkowania („wiadomo”) można wydać jedynie 4 op.

UWAGA – zasada ta dotyczy tylko leków do stosowania na skórę a nie np. wyrobów medycznych jak plastry na rany lub innych jak np. systemy transdermalne.

Leki recepturowe – limitowanie ilości

Zasada dotycząca limitów ilości stosuje się również do leków recepturowych przeznaczonych do stosowania na skórę, jeśli przepisana ilość przekracza 2 ryczałty.

Przypominamy, że przekroczenie dwóch ryczałtów jest dopuszczalne jedynie dla określonych postaci farmaceutycznych: mazideł, maści, kremów, żeli oraz past. W takich przypadkach maksymalna dozwolona ilość wynosi 10 ryczałtów, co w praktyce odpowiada około 1000 gramom produktu.

 

Błędne jednostki dawkowania oraz postać leku – farmaceuta ustali na podstawie własnej wiedzy

Osoba realizująca receptę obecnie jest uprawniona nie tylko do samodzielnego określenia postaci leku, ale także ustalenia jednostki dawkowania w sytuacji gdy zapis na recepcie jest nieczytelny, niekompletny lub zawiera oczywiste błędy. W praktyce oznacza to, że farmaceuta, korzystając z własnej wiedzy zawodowej, może uzupełnić brakujący element recepty, co zwiększa jego decyzyjność przy interpretacji zapisu dawkowania.

Przykłady najczęstszych błędów:

leki do nebulizacji

Jeżeli lekarz zapisze na recepcie schemat „1×1” dla preparatów takich jak Budixon, Nebbud, Pulmicort czy Benodil, dotychczas farmaceuta nie mógł jednoznacznie określić, czy chodzi o 1 ampułkę czy o 1 ml. Od dnia 20 lipca farmaceuta będzie miał prawo, opierając się na wiedzy fachowej i praktyce stosowania danego preparatu, samodzielnie określić właściwą jednostkę.

mleko modyfikowane

Na receptach dotyczących preparatów żywieniowych często pojawiają się zapisy w rodzaju „5 × 150”, bez wskazania, czy chodzi o mililitry, czy gramy. Do tej pory farmaceuta nie mógł przyjąć żadnego założenia. Po wejściu w życie nowych przepisów możliwe będzie samodzielne określenie jednostki (np. 150 ml przygotowanej zawiesiny) i na tej podstawie prawidłowe przeliczenie ilości preparatu do wydania.

Należy pamiętać że w sytuacji gdy postać czy też postać jednostki dawkowania określana jest na podstawie swojej wiedzy warto umieścić stosowną adnotację w DRR.

 

Realizacja e-recept po 30 dniach, czyli „zasada liczydła”

Konieczne jest rozpoczęcie recepty w przeciągu 30 dni od daty wystawienia recepty lub „daty realizacji od”. W przypadku przekroczenia terminu pacjentowi przepada ilość leku proporcjonalna do dni spóźnienia.

W przypadku e-recept rocznych po upływie pierwszych 30 dni od daty wystawienia realizacja recepty jest możliwa, ale przy tym należy uwzględnić dni terapii, które już minęły i wykluczyć je z realizacji. Chroni to przed podwójnym wydaniem leku lub błędnym dawkowaniem.

Pierwsze opakowanie leku należy wykupić, zanim minie 30 dni od daty wystawienia e-recepty. Jeśli pacjent tego nie zrobi to po 30 dniach, farmaceuta musi wydać mniejszą ilość leku. Obliczy ją proporcjonalnie do ilości leku, które powinny zostać zużyte od daty wystawienia e-recepty albo od daty „realizacji od” (jeśli lekarz ją zaznaczył).

W sytuacji realizacji e-recepty po 30 dniach od wystawienia istnieje możliwość wydania większej ilości leku, , jednak nie więcej niż o jedno najmniejsze dopuszczone do obrotu opakowanie.

W sytuacji upłynięcia 30 dni od daty wystawienia recepty rocznej na leki do stosowania zewnętrznego albo wyroby medyczne do diagnostyki in vitro (paski do glukometru), gdy dawkowanie zawierało wyłącznie częstotliwość, pacjent nie może już otrzymać ani jednego opakowania leku.

Przykłady najczęstszych błędów:

Rp. Allopurinol

100 mg 4 op. po 50 szt.

D.S. 1×1 Pacjent przychodzi 60 dni od daty wystawienia recepty.

Obliczenie ilości leku, który pozostał do wydania:

Łączna ilość jednostek leku: 4×50=200 szt. Okres terapii: 200/1(sposób dawkowania) =200 dni Ilość pozostała do wydania: 200–60=120 szt.

Pacjent może otrzymać 2 opakowania po 50 tabletek i 1 najmniejsze opakowanie dopuszczone do obrotu. (Ilość wydawanego leku może przekroczyć wyliczoną ilość leku do wielkości najmniejszego opakowania dopuszczonego do obrotu.)

Zasada +/-10%

Reguła +/- 10% wynika z art. 44 ust. 2c Ustawy Refundacyjnej i mówi, że farmaceuta może wydać lek refundowany w opakowaniu zawierającym do 10% więcej lub mniej dawek niż wskazano na recepcie. Oznacza to, że dopuszczalne jest wydanie zarówno większego, jak i mniejszego opakowania, pod warunkiem, że różnica nie przekracza 10% przepisanej ilości.

Praktycznie oznacza to, że jeśli na recepcie zapisano np. 28 tabletek Amlopinu 5 mg, a w aptece dostępne jest opakowanie 30 tabletek, można je wydać, ponieważ różnica wynosi około 7% (2 tabletki), mieszcząc się w dozwolonym limicie. Analogicznie, jeśli recepta wskazuje 84 tabletki, można wydać opakowanie do 90 tabletek.

Warto podkreślić, że zasada ta nie dotyczy wyłącznie zamienników – odnosi się do wszystkich leków o tej samej nazwie i dawce, ale w innych wielkościach opakowań, również oryginału. Dzięki temu farmaceuta ma możliwość elastycznego dopasowania wydawanej ilości leku do dostępnych opakowań.

Podsumowując, zasada +/- 10% pozwala na swobodę wydawania leków w opakowaniach różnej wielkości, ułatwiając realizację recept w codziennej pracy apteki, jednak wymaga znajomości zapisów prawnych oraz uwzględnienia ograniczeń wynikających z adnotacji lekarza.

 

Podsumowanie

W 2025 roku farmaceuta wciąż musi funkcjonować jak strażnik systemu, co wymaga precyzji i znajomości licznych, złożonych przepisów prawnych. Mimo ułatwień w postaci e-recept i automatycznych mechanizmów platformy P1, farmaceuta musi kontrolować wielkość wydawanych dawek, przestrzegać limitów terapii i zasady „3/4 okresu”, a także samodzielnie interpretować niejasności. Nowe regulacje wprowadziły elastyczność, np. zasadę wydania większej ilości leku przy rozbieżnych dawkach oraz możliwość dostosowania opakowań w granicach +/-10%, co ułatwia pracę apteki i poprawia bezpieczeństwo terapii. Jednak pełna odpowiedzialność za prawidłową realizację i wyjaśnianie pacjentowi zasad pozostaje po stronie farmaceuty, którego wiedza i doświadczenie są kluczowe, by sprostać wymaganiom legalnym i terapeutycznym, eliminując błędy i nieporozumienia na styku pacjent–apteka. W efekcie to właśnie farmaceuta, stojący na styku prawa, technologii i praktyki klinicznej, pozostaje ostatnim gwarantem racjonalnej farmakoterapii – nie tylko wydając leki, ale przede wszystkim interpretując intencję lekarza i broniąc pacjenta przed pułapkami skomplikowanego prawa.

Użyte w tekście przykłady produktów leczniczych mają charakter ilustracyjny i nie stanowią reklamy produktów leczniczych.

Bibliografia:

1. Ustawa z dn. 06.09.2001 r. Prawo farmaceutyczne. (tekst jednolity Dz. U. z 2025 r. poz. 750, z późn. zm.).

2. Ustawa z dn. 29.07.2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1939, z późn.zm.)

3. Ustawa z dn.12.05.2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych (tekst jednolity Dz.U.2025 poz. 907, z późn.zm.)

4. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dn. 11.09.2006 r. w sprawie środków odurzających, substancji psychotropowych, prekursorów kategorii 1 i preparatów zawierających te środki lub substancje. (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r. poz. 373 z późn.zm.).

5. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dn. 23.12.2020 r. w sprawie recept. (tekst jednolity Dz. U. z 2025 r. poz. 604, z późn.zm.).

6. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dn. 17.08.2018 r. w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych. (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r. poz. 1139 z pózn.zm.)

7. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dn. 12.10.2018 r. w sprawie zapotrzebowań oraz wydawania z apteki produktów leczniczych, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyrobów medycznych. (tekst jednolity Dz.U. z 2022 poz. 1164).