Sprawdzamy, jak odróżnić biegunkę bakteryjną od wirusowej i „stresowej”, kiedy wystarczy nawodnienie i dieta, a kiedy potrzebny jest lek OTC lub wizyta u lekarza. Omówimy też najczęstsze błędy terapeutyczne oraz propozycje postępowania, które ułatwią farmaceucie bezpieczną rekomendację w aptece.

Rozpoznanie i przyczyny biegunki bakteryjnej

        1. Czym różni się biegunka bakteryjna od wirusowej lub „stresowej”?

W biegunce wirusowej dominują nudności, wymioty i łagodna gorączka, a objawy zwykle ustępują w ciągu 2-3 dni. W biegunce „stresowej” nie występuje gorączka ani krew w stolcu, a luźne wypróżnienia często ustępują wkrótce po wyciszeniu stresora. Natomiast biegunka bakteryjna często objawia się wysoką gorączką (>38°C), silnymi kurczowymi bólami brzucha, może pojawić się krew lub śluz w luźnym stolcu, a wypróżnienia bywają bardzo częste. Objawy zazwyczaj pojawiają się po 6-72 godzinach od kontaktu z bakteriami, najczęściej po spożyciu skażonego pokarmu lub wody, choć okres inkubacji może się różnić w zależności od patogenu (np. do 7 dni w przypadku Campylobacter).

Wskazówka dla farmaceuty: Krew w stolcu, gorączka >38°C lub > 6 luźnych stolców/24 h to „czerwone flagi” – pacjenta należy skierować do lekarza.

 2.    2. Jakie są najczęstsze przyczyny bakteryjnych biegunek i jak im zapobiegać?

2.  

Winowajcą jest zazwyczaj:

• zanieczyszczone jedzenie – niedogotowane mięso drobiowe, surowe jajka, niepasteryzowane mleko, niemyte owoce  
• skażona woda – częsta przyczyna choroby w podróży  
• brak higieny rąk i krzyżowe zakażenia w kuchni – np. używanie tych samych desek lub noży do surowego mięsa i warzyw
• leczenie antybiotykami zaburzające mikrobiotę jelitową.

Profilaktyka sprowadza się do zasady „boil it, cook it, peel it or forget it” (czyli jedz tylko to, co możesz ugotować lub obrać ze skóry), a także regularnego mycia rąk mydłem, oddzielania desek do krojenia mięsa i warzyw oraz chłodzenia żywności w temperaturze <4°C. Unikaj gotowych sałatek, sushi czy innych produktów spożywczych, które mogły być przechowywane w nieodpowiednich warunkach (np. poza lodówką).

3. Jakie bakterie najczęściej wywołują biegunkę i w jaki sposób się nimi zarażamy?

Większość zakażeń bakteryjnych to infekcje fekalno-oralne: zarażamy się jedząc, pijąc lub dotykając powierzchni skażonych bakteriami, a następnie wkładając ręce do ust. Typowe bakterie odpowiedzialne za biegunki, to:

1.

4. Czy biegunka zawsze wskazuje na zakażenie pokarmowe?

Oczywiście nie. Oprócz infekcji chorobotwórczymi patogenami (bakterie, wirusy, pasożyty) nawracająca lub przewlekła biegunka może towarzyszyć:

• chorobom zapalnym jelit (IBD) – wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna,
• zespołowi jelita drażliwego (IBS) – wówczas brak gorączki i krwi, a objawy nasilają się w stresie,
• endokrynopatiom – nadczynność tarczycy, rzadziej guz chromochłonny, rakowiak (zespół rakowiaka wydzielający serotoninę)
• celiakii, nietolerancji laktozy – zaburzenia wchłaniania prowadzą do przewlekłych stolców tłuszczowych lub fermentacyjnych, które ustępują po eliminacji glutenu bądź laktozy
• leczeniu farmakologicznemu – m.in. metformina, antybiotyki, środki przeczyszczające.

Gdy biegunka trwa >14 dni, ma charakter nawracający lub towarzyszy jej spadek masy ciała, konieczna jest diagnostyka różnicowa (badania krwi, kolonoskopia, badanie kału).

Objawy i ocena stanu pacjenta

1. Jakie objawy mogą sugerować, że biegunka ma charakter bakteryjny?

Na zakażenie bakteryjne wskazują przede wszystkim:

• gorączka ≥38°C, często z dreszczami,
• krew lub śluz w stolcu – typowe dla patogenów inwazyjnych (Shigella, EHEC, Salmonella),
• silne, kurczowe bóle brzucha i nagła, silna („wybuchowa”) potrzeba wypróżnienia,
• ≥6 wodnistych stolców/24 h albo objawy utrzymujące się >48 h mimo prawidłowego nawodnienia,
• objawy ogólne (osłabienie, bóle mięśni) nasilone znacznie bardziej niż w biegunce wirusowej.

Wskazówka dla farmaceuty: Dopytaj o czas, jaki upłynął od spożycia podejrzanego posiłku (6–72 h), liczbę stolców i wysokość gorączki. Krew lub śluz, gorączka powyżej 38°C lub silny ból brzucha to sygnał, że podłożem biegunki prawdopodobnie są bakterie.

2. Czy kolor, zapach lub konsystencja stolca mogą pomóc rozpoznać infekcję bakteryjną?

• Czerwony lub bordowy stolec sugeruje obecność świeżej krwi i zakażenie inwazyjne (np. Shigella, EHEC).
• Czarny, smolisty stolec wskazuje raczej na krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego – wymaga pilnej wizyty u lekarza i diagnostyki endoskopowej (gastroskopii)
• Wyjątkowo nieprzyjemny zapach, często opisywany jako trudny do zniesienia, szczególnie w przypadku C. difficile
• Wodnista biegunka (czasem o jasnym lub lekko żółtawym odcieniu) jest typowa dla zakażeń Vibrio parahaemolyticus i ETEC, jednak sam kolor stolca nie pozwala odróżnić tych patogenów od innych przyczyn biegunki.  

Wskazówka dla farmaceuty Pacjent wstydzi się opisać stolec? Użyj neutralnych pytań: „Czy zauważył(a) Pan(i) krew albo śluz?” i „Czy zapach był inny niż zwykle?”.

3. Jak długo może trwać biegunka bakteryjna bez leczenia?

Większość niepowikłanych infekcji ustępuje w ciągu 1–3 dni. Jednak:

• Shigelloza, Salmonella czy kampylobakterioza mogą utrzymywać się 5–7 dni,
• Przy C. difficile lub EHEC objawy nierzadko przedłużają się do 2 tygodni i wymagają leczenia celowanego.

4. Kiedy objawy są na tyle poważne, że należy natychmiast zgłosić się do lekarza?

Do szybkiej konsultacji (POZ, NiŚOZ, SOR) kwalifikują się:

• objawy odwodnienia – osłabienie, zawroty głowy, tętno >100/min, skąpomocz (ryzyko hipowolemii i zaburzeń elektrolitowych),
• gorączka >39°C lub dreszcze septyczne – sugeruje zakażenie układowe,
• stolec z krwią lub pasmami ropy – zakażenie inwazyjne lub krwawienie z przewodu pokarmowego,
• utrzymujące się wymioty uniemożliwiające picie – ryzyko szybszego odwodnienia,
• silny, ciągły ból brzucha lub objaw „ostrego brzucha” – możliwa perforacja, niedrożność lub zapalenie jelita grubego,
• biegunka >48 h (dorośli) i >24 h (niemowlęta) bez poprawy – wymaga diagnostyki i/lub antybiotykoterapii.

Wskazówka dla farmaceuty: W rozmowie z pacjentem użyj schematu S – Symptoms, A – Age, F – Fever, E – Elapsed time, R – Red flags. Wystarczy jedna czerwona flaga, by skierować pacjenta do pilnej konsultacji  lekarskiej.

Leczenie - rola nifuroksazydu

1. Czym jest nifuroksazyd i jak działa w jelitach?

Nifuroksazyd to pochodna nitrofuranu przeznaczona wyłącznie do zwalczania zakażeń bakteryjnych w obrębie światła jelita. Nifuroksazyd działa miejscowo w jelitach, niszcząc bakterie poprzez zakłócanie ich procesów życiowych, wykazując działanie wobec większości Gram-dodatnich i Gram-ujemnych patogenów jelitowych (z wyjątkiem Proteus, Pseudomonas i Providencia). Lek nie wchłania się w sposób istotny z przewodu pokarmowego – po doustnym podaniu praktycznie cały pozostaje w świetle jelita i jest wydalany z kałem. Skuteczność nifuroksazydu wobec Clostridioides difficile jest ograniczona, dlatego w przypadku podejrzenia tej infekcji konieczna jest konsultacja lekarska i zastosowanie innych leków, np. wankomycyny.

Rada dla farmaceuty: Dzięki działaniu miejscowemu nifuroksazyd nie wpływa na antybiogram innych narządów i nie wymaga modyfikacji dawki u pacjentów z chorobami wątroby czy nerek.

2. Czy nifuroksazyd zaburza naturalną mikrobiotę?

Badania wykazują brak zauważalnych zmian w składzie kałowej mikrobioty po standardowej terapii nifuroksazydem. W praktyce klinicznej oznacza to mniejsze ryzyko biegunki poantybiotykowej niż w przypadku antybiotyków ogólnoustrojowych.

3. Kiedy warto zastosować nifuroksazyd, a kiedy nie jest to uzasadnione?

4. Jak długo można przyjmować lek bez kontroli lekarskiej?

• Tabletki 100 mg i kapsułki 200 mg (OTC): maksymalnie 3 dni samoleczenia, przy braku poprawy – konsultacja lekarska
• Zawiesina 220 mg/5 ml (lek dostępny wyłącznie za okazaniem recepty): nie dotyczy samoleczenia, stosować według zlecenia lekarza, zazwyczaj 3-7 dni w terapii ostrej biegunki.

5. Schemat dawkowania u dorosłych i dzieci 

Dawki dla zawiesiny pochodzą z Charakterystyki Produktu Leczniczego (CHPL). Ostateczną decyzję podejmuje lekarz.

6. Czy lek jest bezpieczny w ciąży, laktacji i podeszłym wieku?

Ciąża i karmienie piersią – brak wystarczających danych. W ramach zachowania środków ostrożności CHPL zaleca unikanie stosowania, chyba że lekarz uzna to za niezbędne.

Osoby starsze – ze względu na brak wchłaniania, lek jest zwykle dobrze tolerowany, trzeba jednak ocenić ryzyko odwodnienia i wielolekowość.

Nawodnienie i dieta

1. Dlaczego nawodnienie jest tak ważne w biegunce?

Utrata płynów i elektrolitów jest główną przyczyną złego samopoczucia, a nawet zgonów w przebiegu ostrego nieżytu jelit. Prawidłowe uzupełnianie wody i jonów sodu, potasu oraz glukozy ogranicza ryzyko hipowolemii, zaburzeń świadomości i zaburzeń rytmu serca. WHO (2023) szacuje, że odpowiednie nawadnianie mogłoby zapobiec większości zgonów z powodu ostrej biegunki u dzieci.

Wskazówka dla farmaceuty: Zanim polecisz lek, oceń stopień odwodnienia (suchy język, tachykardia, zagłębione gałki oczne). Ciężkie przypadki wymagają skierowania na SOR.

2. Jakie płyny wybrać?

3. Czym są doustne płyny nawadniające i kiedy po nie sięgnąć?

ORS to saszetki z glukozą, chlorkiem sodu, wodorowęglanem/cytrynianem i chlorkiem potasu. Po rozpuszczeniu w wodzie tworzą roztwór spełniający kryteria WHO (2023). Stosować należy:

• każdorazowo 10 ml/kg m.c. po luźnym stolcu u dzieci oraz szklankę (200–250 ml) u dorosłych,
• w ciągu pierwszych 4 h do dawki „rehydracyjnej” 50-100 ml/kg (łagodne–umiarkowane odwodnienie)  

Jeżeli występują uporczywe wymioty, lekarz może zalecić podanie ondansetronu przed ORS lub rozważyć nawadnianie dożylne.

4. Jaka dieta sprzyja powrotowi do zdrowia?

Odpowiednie żywienie skraca czas choroby i chroni przed utratą masy ciała. Obecne wytyczne zalecają:

• normalną, lekkostrawną dietę już po fazie początkowej rehydratacji (zupki warzywne, ryż, gotowany drób, jogurt naturalny),
• ograniczenie żywności wysokotłuszczowej, smażonej, kofeiny i słodzików poliolowych,
• popularny sposób żywienia BRAT (bananas, rice, applesauce, toast, czyli banany, ryż, mus jabłkowy, suchary) może być użyteczny przez 12-24 h, ale jest zbyt ubogi w białko, tłuszcz i mikroelementy, aby stosować go dłużej.

Porady praktyczne i najczęstsze błędy

1. Jakie błędy pacjenci popełniają najczęściej?

• Zbyt wczesne sięganie po loperamid – hamuje perystaltykę i może zatrzymywać toksyny bakteryjne
• Brak lub niewystarczające nawodnienie – „piję herbatę, więc się wystarczająco nawadniam” to mit przy biegunce
• Przedłużone samoleczenie nifuroksazydem - >3 dni bez oceny lekarskiej stwarza ryzyko przeoczenia infekcji inwazyjnej
• Picie słodzonych napojów gazowanych zamiast ORS – nasila wydzielanie wody do jelita
• Spożywanie alkoholu w trakcie kuracji nifuroksazydem – może wywołać reakcję disulfiramopodobną (zaczerwienienie, wymioty, tachykardia) i nasilić odwodnienie. Wskazana całkowita abstynencja przez cały okres leczenia i 48 h po ostatniej dawce.

Wskazówka dla farmaceuty: Przy sprzedaży loperamidu upewnij się, że pacjent nie ma gorączki ani krwi w stolcu – w takiej sytuacji lek może zaszkodzić.

2. Czy można iść do pracy albo wysłać dziecko do szkoły w trakcie biegunki?

Osoba z biegunką zakaźną powinna pozostać w domu co najmniej 48 h po ostatnim luźnym stolcu. Wcześniejszy powrót sprzyja szerzeniu się infekcji – ponad 40% ognisk chorób przenoszonych przez żywność jest spowodowanych chorymi pracownikami. Zasady „48 h po ostatnim luźnym stolcu” powinni się trzymać przede wszystkim pracownicy placówek gastronomicznych, sklepów spożywczych, dzieci w żłobkach i przedszkolach, opiekunowie osób starszych.

3. Czy probiotyki pomagają w biegunce bakteryjnej?

Probiotyki można traktować jako dodatek do nawadniania i leczenia przyczynowego, ale nie są niezbędne i ich efekt zwykle nie jest spektakularny. Niektóre dobrze zbadane szczepy (np. Saccharomyces boulardii, Lactobacillus rhamnosus GG) mogą zmniejszyć liczbę stolców i skrócić czas trwania łagodnej, niepowikłanej biegunki o kilkanaście godzin, szczególnie u dzieci. Najważniejsze pozostaje jednak uzupełnianie płynów i elektrolitów oraz lek działający na bakterie.

4. Czy można łączyć nifuroksazyd z loperamidem lub innymi lekami?

Eksperci oraz część ulotek sugerują unikanie jednoczesnego podania ze względu na ryzyko retencji toksyn. Jeśli po 24 h przyjmowania nifuroksazydu biegunka wciąż jest bardzo częsta, loperamid można rozważyć wyłącznie po konsultacji lekarskiej.

W przypadku podejrzenia biegunki bakteryjnej z objawami inwazyjnymi (krew w stolcu, gorączka >38°C) loperamid jest przeciwwskazany, ponieważ może zwiększać ryzyko powikłań, takich jak toksyczne rozdęcie jelita.

5. Kiedy biegunka staje się niebezpieczna?

Zapamiętaj

1. Ostra biegunka bakteryjna objawia się gorączką, bólami brzucha, dużą liczbą gwałtownych wypróżnień i nierzadko krwią lub śluzem w stolcu.

2. Pierwszym krokiem pozostaje szybkie nawodnienie (ORS) i ocena „czerwonych flag”, cięższe przypadki wymagają konsultacji lekarskiej.

3. Nifuroksazyd działa miejscowo na większość jelitowych patogenów, można go stosować maksymalnie 3 dni w samoleczeniu dorosłych i dzieci ≥ 7 lat (tabletki i kapsułki OTC).

4. Farmaceuta powinien edukować o konieczności nawadniania, unikaniu alkoholu, lekkostrawnej diecie, kontroli czasu terapii i powrocie do aktywności dopiero 48 h po ustąpieniu objawów.

Bibliografia:

1. Medycyna Praktyczna – „Biegunka”. Autorzy: Piotr Daniel, Ewa Małecka-Wojciesko, Małgorzata Szczepanek. Aktualizacja i weryfikacja: 11 lipca 2025. Dostęp: Interna – mały podręcznik - Medycyna Praktyczna: Biegunka (data dostępu: 19 czerwca 2026).
2. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). Diarrhoeal Disease – Fact Sheet. Aktualizacja: styczeń 2024. Genewa: World Health Organization. Dostęp: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease (da ta dostępu: 19 czerwca 2026).
3. Jasna Rahimi i wsp. „Evaluating Vancomycin Monotherapy and Dual Therapy with Nifuroxazide for Medium–Severe Clostridioides Difficile Infectio”, Antibiotics (MDPI) 2025 Dostęp: Evaluating Vancomycin Monotherapy and Dual Therapy with Nifuroxazide for Medium–Severe Clostridioides Difficile Infection - PMC
4. Mark S. Riddle. „Aktualne postępowanie w ostrych biegunkach infekcyjnych u dorosłych – cz. 1 i cz. 2.” Medycyna Praktyczna – Infekcje, 2020. Dostęp: Aktualne postępowanie w ostrych biegunkach infekcyjnych u dorosłych, cz. 1 - Wytyczne - Infekcje - Medycyna Praktyczna dla lekarzy
5. Bourée P, Kouchner G. [Trial chemoprophylaxis of traveler’s diarrhea using nifuroxazide]. Pathol Biol (Paris). 1986 Jun;34(5 Pt 2):669-71. Abstrakt: [Trial chemoprophylaxis of traveler's diarrhea using nifuroxazide] - PubMed
6. CHPL NIFUROKSAZYD GEDEON RICHTER, 100 mg, tabletki powlekane, 200 mg, kapsułki twarde; 20 mg/5 ml, zawiesina doustna.
7. CHPL LOPERAMID WZF, 2 mg, tabletki