Alergiczne zapalenie spojówek to problem, z którym pacjenci niezwykle często zgłaszają się do aptek oraz gabinetów lekarskich. Szacuje się, że schorzenie to dotyka nawet 15–45% populacji, stanowiąc około 98% wszystkich chorób alergicznych oczu i jest efektem reakcji nadwrażliwości alergicznej typu I na alergeny powietrznopochodne. Właściwa edukacja w zakresie higieny oraz racjonalna rekomendacja preparatów, które zmniejszają dotkliwość objawów u pacjentów mają kluczowe znaczenie w postępowaniu i wpływają na poprawę jakości życia chorych.

Poniższy artykuł systematyzuje wiedzę na temat postępowania niefarmakologicznego i farmakologicznego w alergicznym zapaleniu spojówek.

Obraz kliniczny - jak rozpoznać alergiczne zapalenie spojówek?

• Wyróżnia się kilka rodzajów alergicznego zapalenie spojówek:
• Ostre – wynikają z kontaktu z dużym stężeniem alergenu i objawy utrzymują się zwykle od 24 do 48 godzin
• Okresowe – dawniej nazywane „sezonowym” i jak nazwa wskazuje występuje okresowo u osób uczulonych na pyłki roślin
• Przetrwałe – dawniej nazywane „całorocznym” i wynika z kontaktu z alergenami, z którymi kontakt utrzymuje się przez cały rok np. roztocza
• Zawodowe.

Kluczowe objawy:

• Świąd spojówek – jest to objaw patognomoniczny. Jego brak wyklucza alergiczny mechanizm zapalenia!
• Przekrwienie i obrzęk spojówek (występuje w 85% przypadków).
• Łzawienie i obrzęk powiek.
• Współistnienie alergicznego nieżytu nosa (ANN) lub innych chorób atopowych – alergiczne zapalenie spojówek współistnieje z okresowym ANN u 95% chorych i u 60% chorych z przewlekłym ANN.
• Wyprysk powietrznopochodny – zmiany skórne wokół oczu przypominające wyprysk kontaktowy.

Wskazówka diagnostyczna à Zespół suchego oka występuje aż u 50% pacjentów z alergią oczną w następstwie zaburzenia funkcji filmu łzowego wywołanego stanem zapalnym!

Rozpoznanie alergicznego zapalenia spojówek

Alergiczne zapalenie spojówek rozpoznaje się zwykle na podstawie objawów podmiotowych i przedmiotowych, a badania pomocnicze z wyjątkiem testów skórnych są w większości przypadków zbędne.

Niefarmakologiczne leczenie i higiena oczu – podstawa terapii

Edukacja pacjenta w zakresie higieny i unikania alergenów to najważniejszy element terapii, który pozwala na zmniejszenie zużycia leków.

Praktyczne zalecenia dla pacjenta:

1. Bezwzględny zakaz pocierania oczu → Tarcie rąk o oczy powoduje mechaniczną degranulację mastocytów (nasilenie świądu!), ułatwia wnikanie alergenów oraz stanowi drogę do nadkażeń bakteryjnych i wirusowych.
2. Zimne okłady → Stosowanie chłodnych kompresów na powieki obkurcza powierzchowne naczynia krwionośne i przynosi szybką ulgę w świądzie.
3. Przemywanie worka spojówkowego → Należy zalecać częste płukanie oczu chłodnym 0,9% roztworem NaCl lub kroplami nawilżającymi. Zabieg ten fizycznie wypłukuje alergeny i stabilizuje film łzowy.
4. Unikanie czynników drażniących → Należy uczulić pacjenta na unikanie nieswoistych czynników drażniących, takich jak: dym tytoniowy i drzewny (grille, kominki), smog, środki dezynfekcyjne (uwaga na pływalnie!), formaldehyd czy opary farb i lakierów.

Przegląd opcji terapeutycznych

Dla ułatwienia codziennej pracy, leki stosowane w alergicznym zapaleniu spojówek podzielono na kategorie dostępności, zgodnie z mechanizmem ich działania.

Jednym z najważniejszych zadań jest bezpieczne zniwelowanie objawów ostrej fazy alergii.

Bardziej zaawanasowane leczenie farmakologiczne:

• Miejscowe leki przeciwhistaminowe II generacji (np. olopatadyna, emedastyna, azelastyna, bilastyna) → działają szybko, wybitnie skutecznie znoszą świąd i łzawienie (olopatadyna świetnie radzi sobie również z obrzękiem powiek). Mają dodatkowe działanie przeciwzapalne i stabilizujące.
• Miejscowe glikokortykosteroidy (GKS) np. deksametazon, fluorometolon → rezerwowane wyłącznie do ciężkich postaci AZS. Stosowane tylko pod ścisłą kontrolą lekarza ze względu na ryzyko poważnych powikłań: jaskry posterydowej, zaćmy oraz nadkażeń wirusowych i bakteryjnych.
• Donosowe GKS → ich zastosowanie (przy przewlekłym ANN) znacząco poprawia również objawy oczne. W przeciwieństwie do sterydów ocznych, te donosowe mogą być stosowane bezpiecznie i długotrwale.
• Miejscowe NLPZ np. diklofenak → Obniżają nadreaktywność spojówek.

Ciąża i laktacja

Postępowanie u kobiet w ciąży i karmiących piersią wymaga szczególnej ostrożności:

• Przemywanie worka spojówkowego solą fizjologiczną i preparatami sztucznych łez.
• Bezpieczne leczenie miejscowe → kromony lub leki przeciwhistaminowe (olopatadyna, bilastyna, epinastyna).
• W razie nasilonych objawów można rozważyć doustną cetyryzynę, loratadynę lub GKS donosowy.

Podsumowanie

Alergiczne zapalenie spojówek ma z reguły dobre rokowanie i nie prowadzi do poważnych powikłań, jednak jest dla pacjenta niezwykle uciążliwe. Farmaceuta i pielęgniarka, rekomendując bezkonserwantowe sztuczne łzy, ucząc pacjenta o szkodliwości pocierania oczu oraz przestrzegając przed nadużywaniem kropli obkurczających naczynia, mogą znacząco poprawić komfort życia pacjenta z alergią.

Piśmiennictwo:

1. Alergiczne zapalenie spojówek. W: Interna – mały podręcznik. Dodatkowe materiały. G. Alergiczne choroby oczu [Internet]. [cyt. 2026 Apr 3].
2. Bogacka E, Górski P, Groblewska A, Misiuk-Hojło M, Jędrzejczak-Czechowicz M, Pałczyński C, et al. Polski konsensus diagnostyki i leczenia alergicznych chorób narządu wzroku. Klin Oczna. 2008;110(4-6):219-226.