Obrót substancjami psychotropowymi, odurzającymi i prekursorami kategorii 1 jest objęty w aptece ogólnodostępnej szczególnym nadzorem. Leki te podlegają odrębnym przepisom w zakresie obrotu detalicznego i przechowywania, prowadzenia dodatkowej ewidencji przychodu i rozchodu. Ponadto recepty na produkty lecznicze zawierające substancje odurzające lub psychotropowe muszą spełniać specjalne wymagania. 

Substancje o działaniu psychoaktywnym zostały podzielone na wykazy, a w nich na grupy. W zależności od tego, w którym wykazie dana substancja się znajduje, uznaje się ją za odurzającą, psychotropową lub prekursor narkotykowy. Z kolei w zależności od zakwalifikowania do grupy w ramach wykazu posiada ona różną kategorię dostępności. Substancjami odurzającymi nazywa się leki należące do wykazu N, a psychotropowymi – do wykazu P. Prekursory narkotykowe są z kolei substancjami, które z racji mocy i kierunku działania należą do innych wykazów leków, ale są wykorzystywane do nielegalnego wytwarzania substancji odurzających i psychotropowych. 

Jakie są wymagania dotyczące przechowywania leków zawierających substancje psychoaktywne? 

Wszystkie leki zawierające substancje psychoaktywne muszą być przechowywane w sposób zabezpieczający je przed kradzieżą, podmianą oraz zniszczeniem. Oznacza to, że: 

• leki dostępne bez recepty, zawierające pseudoefedrynę (oraz kodeinę i dekstrometorfan) nie powinny być wyeksponowane w strefie impulsowej lub na ekspedycji samoobsługowej. 
• leki zawierające substancje psychotropowe przechowuje się w sposób oddzielony od pozostałego asortymentu (np. w osobnej szufladzie zamykanej na klucz), 
• leki należące do wykazu I-N, II-N i II-P – zamknięte w sejfie przymocowanym trwale do ściany lub podłogi, w magazynie leków. 
  
  
  

Które z tych leków i na jakich zasadach można wydawać bez recepty? 

Leki gotowe, zawierające prekursory kategorii 1 i leki z wykazu III-N, o ile nie mają wskazanej innej kategorii dostępności – mogą być wydawane bez recepty, ale sprzedaż ograniczona jest sumaryczną ilością danej substancji podczas jednej transakcji. Niezastosowanie się do tego przepisu skutkuje karą finansową, której wysokość określa WIF w drodze decyzji. Może ona wynieść nawet 500.000 zł. Maksymalna ilość substancji czynnej, jaką można wydać pacjentowi jednorazowo, bez recepty, to: 

• 720 mg pseudoefedryny,
• 360 mg dekstrometorfanu, 
• 240 mg kodeiny. 
  
  
  

Ilości te mogłyby być przekroczone wyłącznie w sytuacji, gdyby lek był wydawany na podstawie recepty. Leki zawierające w swoim składzie pseudoefedrynę, kodeinę lub dekstrometorfan mogą być wydawane wyłącznie osobom pełnoletnim. 

Jakie są zasady realizacji recepty na leki psychotropowe? 

Zarówno wystawianie, jak i realizację recept na leki odurzające i psychotropowe określają Ustawa o Przeciwdziałaniu Narkomanii, Ustawa Prawo Farmaceutyczne i Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie recept. Recepty na leki odurzające posiadają unikalny numer recepty przydzielony przez NFZ lub przez wojewódzkiego inspektora farmaceutycznego. Numer ten musi być naniesiony na receptę w postaci kodu kreskowego i może być użyty tylko raz. Dodatkowo, dane dotyczące podmiotu, w którym wystawiono receptę oraz dane osoby ją wystawiającej, również muszą być przedstawione w postaci kodu kreskowego. Wyjątkiem są tu recepty weterynaryjne, które obecnie jako jedyne mogą być wypisywane w wersji papierowej i nie wymaga się na nich umieszczania kodu kreskowego (wystarczy sam numer). 

Leki psychotropowe należące do wykazu III-P i IV-P mogą być wypisywane na zwykłych receptach i wydawane na zasadach ogólnych, jednorazowo maksymalnie na 120 dni stosowania. W przypadku braku dawkowania można wydać dwa najmniejsze opakowania. Leki z tej grupy mogą być wydane przez technika farmaceutycznego. 

Natomiast leki odurzające – należące do wykazu I-N i II-N – oraz leki psychotropowe z grupy II-P wydawane są na recepty Rpw, objęte specjalną, przeznaczoną tylko dla nich numeracją. Na podstawie takiej recepty można wydać lek w ilości nieprzekraczającej maksymalnie 90 dni stosowania. Recepta Rpw może być realizowana wyłącznie przez farmaceutę. 

Jaki jest prawidłowy zapis ilości środka odurzającego lub substancji psychoaktywnej? 

Na receptach na leki odurzające i psychotropowe, osoba wystawiająca musi określić sumaryczną ilość przepisanego środka odurzającego. W przypadku e-recepty ilość ta może być podana liczbowo, natomiast na recepcie papierowej musi być wpisana słownie. Warto tutaj przypomnieć, że sumaryczna ilość substancji może być wypisana zarówno w postaci jednego liczebnika (na przykład: sto pięćdziesiąt miligramów), jak również jako iloczyn pojedynczej dawki i liczby jednostek (na przykład: dziesięć ampułek po dwadzieścia miligramów, sto dwadzieścia tabletek po siedem i pół miligrama). 

Jaki zapis dawkowania jest poprawny? 

Osoba wystawiająca musi również umieścić na recepcie sposób dawkowania. Warto tutaj przypomnieć, że określenia „doraźnie” lub „wiadomo” są nieprecyzyjne, więc nieakceptowalne. Zapis dawkowania musi umożliwiać obliczenie czasu stosowania zaordynowanej ilości leku. Są przypadki, kiedy precyzyjne podanie sposobu stosowania jest trudne, bądź niemożliwe (na przykład w przypadku leku Relsed – 1 wlewka doodbytniczo w razie ataku). Gdy z podanego sposobu dawkowania nie można wyliczyć okresu stosowania, dopuszcza się wydanie maksymalnie dwóch najmniejszych opakowań refundowanych (w przypadku leku refundowanego) lub dwóch najmniejszych opakowań dopuszczonych do obrotu w Polsce (w przypadku leków pełnopłatnych). 

Termin ważności takich recept to maksymalnie 30 dni od daty wystawienia. Nawet omyłkowe wpisanie przez lekarza odroczonej daty realizacji nie zmienia tego terminu. Należy zwrócić uwagę, że od 1 listopada 2023 roku recepta na środki odurzające i psychotropowe może być wystawiona tylko w sposób elektroniczny.  

Produkty lecznicze zawierające w swoim składzie substancje odurzające lub psychotropowe mogą być wydane z apteki ogólnodostępnej również na podstawie zapotrzebowania. Podmiot, który zamierza zaopatrzyć się w wymienione produkty lecznicze w aptece, musi wystąpić do WIF o zgodę. Po jej uzyskaniu leki wydawane są na podstawie specjalnego druku zapotrzebowania. 

Kiedy można odmówić realizacji recepty na lek psychotropowy lub narkotyczny? 

• Gdy recepta (lub zapotrzebowanie) budzi uzasadnione podejrzenie, że nie jest autentyczna – w takim przypadku dokument należy zatrzymać i powiadomić WIF oraz NFZ – jeżeli lek jest refundowany. Wskazane jest także powiadomienie podmiotu, w którym wystawiono receptę oraz lekarza. 
• Gdy numer recepty jest zablokowany w prowadzonej przez NFZ ogólnopolskiej bazie numerów zablokowanych
• Gdy recepta zawiera błędy formalne, do których poprawienia upoważniona jest wyłącznie osoba wystawiająca receptę. Do takich błędów należeć będzie na przykład brak dawkowania, brak sumarycznej dawki łącznej, brak numeru recepty. Do poprawy lub uzupełnienia niektórych danych z recepty, osoba wydająca lek jest upoważniona (np. adres pacjenta, na podstawie przedstawionych dokumentów). Warto jednak zwrócić uwagę zwłaszcza na druki papierowe, które często są fałszowane, a gdzie drobne nieścisłości lub przesadna staranność w wystawieniu recepty powinna wzbudzić czujność i skłonić do weryfikacji autentyczności dokumentu.

Należy również pamiętać o nadrzędnej zasadzie, że można odmówić wydania leku, jeżeli zagrażałoby to życiu lub zdrowiu pacjenta lub innych osób. 

Jak należy prowadzić prawidłowo ewidencję przychodu i rozchodu? 

Apteka zobowiązana jest do prowadzenia ewidencji przychodu i rozchodu psychoaktywnych produktów leczniczych. Rozporządzenie reguluje sposób prowadzenia ewidencji, wskazując zasady obowiązujące osobno dla leków odurzających i osobno dla leków psychotropowych i prekursorów kategorii 1. 

• Książka kontroli prowadzona jest dla leków z wykazu I-N i II-P. Każdy wpis powinien być naniesiony niezwłocznie po zdarzeniu, w osobnym wierszu. Książka, przed rozpoczęciem jej prowadzenia, musi być zarejestrowana w WIF i tam zostaje zatwierdzona, zasznurowana i opieczętowana. Książkę kontroli można prowadzić również elektronicznie – wymagane jest wówczas powiadomienie WIF i urzędowe zamknięcie dotychczas prowadzonej książki w wersji papierowej. Kierownik, który zdecydował się na prowadzenie ewidencji w formie elektronicznej, musi co dwa tygodnie dokonywać jej wydruku, podpisać i archiwizować kolejno ponumerowane wydruki w zbiorach rocznych. Zarówno zamkniętą książkę kontroli, jak też wydruki ewidencji elektronicznej, przechowuje się przez 5 pełnych lat od ostatniego wpisu. 
• Ewidencja leków z wykazu II-N, III-P, IV-P oraz prekursorów kat. 1 polega na generowaniu comiesięcznych zestawień, zawierających stan każdej karty towarowej na początku miesiąca, łączny przychód, łączny rozchód oraz stan na koniec miesiąca. Ewidencja ta jest prowadzona elektronicznie. Wymagane jest sporządzenie wydruku raz w miesiącu, podpisanie przez kierownika apteki (lub magistra przez niego upoważnionego) i archiwizacja w postaci rocznych zbiorów przez 5 pełnych lat. 

Prowadzenie ewidencji przychodu i rozchodu środków odurzających, psychotropowych oraz prekursorów kat 1 należy do obowiązków kierownika apteki. Kierownik może pisemnie upoważnić do tej czynności zatrudnionego w aptece farmaceutę, posiadającego minimum 2-letni staż pracy w aptece. Farmaceuta ten musi pisemnie wyrazić zgodę na przejęcie obowiązku. Podobna zasada obowiązuje w przypadku zastępowania kierownika w czasie jego nieobecności. 

Jakie są regulacje dotyczące sposobu archiwizacji recept? 

Recepty na produkty lecznicze z wykazów I-N i II-P (czyli recepty Rpw) przechowuje się oddzielnie, uporządkowane według dat realizacji, w miejscu zabezpieczonym przed kradzieżą, zamianą lub zniszczeniem. Gdyby apteka sprowadzała dla pacjenta lek psychoaktywny w procedurze importu docelowego, taką receptę wraz z zapotrzebowaniem na sprowadzenie z zagranicy również przechowuje oddzielnie, w miejscu tak samo zabezpieczonym jak Rpw. Natomiast recepty na leki psychotropowe przechowywane są wraz z innymi receptami, w zbiorach dziennych. 

Potocznie funkcjonujące określenie „leki ścisłego zarachowania” jest zatem całkowicie uzasadnione. Mimo że apteka jest miejscem, w którym starannością przechowywania i dokładnością wydawania objęte są wszystkie produkty lecznicze, grupa substancji psychoaktywnych poddana jest wyjątkowo rygorystycznym regulacjom. Wszystkie one mają na celu ochronę zdrowia pacjentów, a z racji swojej specyfiki – dobro ogółu społeczeństwa. Skutki niewłaściwego zastosowania leków z grupy substancji psychoaktywnych mogą być szczególnie niebezpieczne, stąd uważne monitorowanie obrotu nimi jest koniecznością. 

Obowiązujące przepisy znajdują się w następujących aktach prawnych: 

1. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 września 2006 r. w sprawie środków odurzających, substancji psychotropowych, prekursorów kategorii 1 i preparatów zawierających te środki lub substancje (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r. poz. 373 z późn.zm.) 

2. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1939, z późn.zm.) 

3. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 23 grudnia 2020 w sprawie recept (tekst jednolity Dz. U. z 2025 r. poz. 604, z późn.zm.). 

4. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 27 października 2022 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r. poz. 154) 

5. Ustawa z dnia 6 września 2001 – Prawo Farmaceutyczne (tekst jednolity Dz. U. z 2025 r. poz. 750, z późn. zm.). 

6. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 17.sierpnia 2018 w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1139)