Koadministracja szczepionek, czyli jednoczesne podawanie kilku preparatów szczepiennych podczas jednej wizyty, jest uznawana za bezpieczną, skuteczną i korzystną dla pacjentów strategię profilaktyki. Liczne autorytety medyczne i organizacje zdrowia publicznego, zarówno na poziomie krajowym, jak i międzynarodowym, jednoznacznie zalecają tę praktykę.

Rekomendacje te obejmują stanowiska:

• Światowej Organizacji Zdrowia (WHO)
• Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC)
• Amerykańskiego Komitetu Doradczego ds. Praktyk Szczepień (ACIP)
• Brytyjskich i innych towarzystw naukowych
• Polskich ekspertów wakcynologii

W kontekście profilaktyki zakażeń układu oddechowego u dorosłych, „Zalecenia polskich ekspertów na 2024 rok dotyczące koadministracji szczepionek osobom dorosłym”, opublikowane w ramach Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych, szczególnie rekomendują jednoczesne podawanie szczepień ochronnych, o ile nie istnieją ku temu konkretne przeciwwskazania.

Zalecenia te dotyczą zwłaszcza:

• Szczepionki przeciwko grypie
• Szczepionki przeciwko COVID-19
• Szczepionki przeciwko wirusowi RSV
• Szczepionki przeciwko pneumokokom
• Szczepionki przeciwko krztuścowi (np. preparaty skojarzone: Tdpa (szczepionka przeciwko tężcowi, błonicy i krztuścowi ze zredukowanymi dawkami anatoksyn błonicy i krztuśca) lub Tdap-IPV (szczepionka przeciwko tężcowi, błonicy, krztuścowi i inaktywowanej poliomyelitis ze zredukowanymi dawkami anatoksyn błonicy i krztuśca)).

Sezon infekcyjny a rola koadministracji szczepień

Sezon jesienno-zimowy wiąże się ze wzrostem zapadalności na ostre infekcje układu oddechowego, w tym zakażenia wirusowe wywołane przez SARS-CoV-2, wirusa grypy oraz syncytialny wirus oddechowy (RSV).

Dzięki możliwości koadministracji szczepień na te choroby można kompleksowo zadbać o odporność pacjenta podczas jego jednej wizyty w punkcie.

Zapobieganie infekcjom dzięki szczepieniom ma kluczowe znaczenie, gdyż jest zawsze korzystniejsze niż leczenie. Skuteczna profilaktyka minimalizuje ryzyko wystąpienia poważnych powikłań, takich jak zapalenie płuc, ostre zapalenie ucha środkowego, czy ciężkie wtórne zakażenia bakteryjne, często wymagających hospitalizacji, a niekiedy nawet leczenia na oddziałach intensywnej terapii.

Główne korzyści koadministracji:

1. Szybka i kompleksowa ochrona, czyli zapewnienie pacjentowi ochrony przed wieloma patogenami jednocześnie, minimalizując ryzyko zachorowania w trakcie narastania fali infekcyjnej.
2. Minimalizacja opóźnień, czyli znaczące ograniczenie ryzyka opóźnień w realizacji pełnego schematu szczepień.
3. Poprawa wskaźników wyszczepialności poprzez uproszczenie procesu szczepienia.
4. Wygoda dla pacjenta poprzez zmniejszenie liczby koniecznych wizyt w placówce medycznej lub aptece, a tym samym ograniczenie kosztów transportu i czasu.
5. Zmniejszenie kosztów związanych z magazynowaniem i transportem preparatów szczepionkowych.
6. Usprawnienie procedur wprowadzania nowych szczepionek do istniejących programów profilaktycznych.

Koadministracja jest zatem efektywnym klinicznie, ekonomicznie i logistycznie narzędziem do zarządzania profilaktyką chorób zakaźnych, szczególnie w szczycie sezonu infekcyjnego.

Zasady łączenia ze sobą szczepionek na jednej wizycie

Szczepionki inaktywowane („zabite”) lub szczepionkę inaktywowaną i atenuowaną („żywą”) można podać na jednej wizycie lub w dowolnych odstępach czasu. Szczepionki atenuowane („żywe”) można podawać na jednej wizycie lub w odstępie minimum 4 tygodni od siebie. Zasady koadministracji szczepień przedstawia tabela 1.

 Tabela 1. Zasady koadministracji szczepień. Tabela przedstawia odstępy czasu, które należy zachować między szczepieniami.

Kilka wyjątkowych sytuacji koadministracji szczepień:

• Nie zaleca się podawania skoniugowanych szczepionek (PCV-13, -15, -20) i preparatu polisacharydowego (PPSV-23). Wymagany odstęp między PPSV-23 a podaną wcześniej szczepionką PCV powinien wynosić minimum 8 tygodni.
• Nie należy na jednej wizycie podawać doustnej szczepionki przeciwko cholerze i doustnej szczepionki przeciwko durowi brzusznemu. Należy zachować minimum 8 godzin przerwy. Zaleca się, by pierwszą podać szczepionkę przeciwko cholerze.
• U osób z upośledzoną funkcją śledziony nie należy łączyć szczepionki meningokokowej Menactra (koniugowanej z toksoidem tężcowym) ze szczepionkami przeciwko pneumokokom (np. Prevenar 13, 20). Łączne podanie może prowadzić do słabszej odpowiedzi na niektóre serotypy pneumokoków.

Technika i miejsca podania szczepionek podczas koadministracji

Podczas jednoczesnego podawania kilku szczepionek kluczowe znaczenie ma prawidłowa technika wstrzyknięcia i wybór oddzielnych miejsc anatomicznych. Różne preparaty szczepionkowe podawane na tej samej wizycie muszą być wstrzykiwane w oddzielne miejsca, chyba że dany zestaw szczepionek jest zatwierdzony do mieszania i podania w jednej strzykawce.

U osób dorosłych standardowym miejscem wstrzyknięć domięśniowych jest okolica mięśnia naramiennego. W przypadku podawania dwóch różnych szczepionek, jedną z nich należy zaaplikować w lewe ramię, a drugą w prawe ramię. Jeżeli wymagane jest podanie większej liczby szczepionek i konieczne staje się wykorzystanie kończyny dolnej do wstrzyknięcia domięśniowego, należy wybrać przednio-boczną powierzchnię uda.

W sytuacji, gdy konieczne jest wykonanie więcej niż jednego wstrzyknięcia w tę samą kończynę, należy zachować minimalną odległość wynoszącą około 3 cm między miejscami wstrzyknięć. Taki dystans jest niezbędny, aby zminimalizować ryzyko nakładania się ewentualnych odczynów miejscowych i ułatwić ich rozróżnienie w razie wystąpienia.

Kwalifikacja pacjenta do koadministracji szczepionek

Kwalifikacja do koadministracji (jednoczesnego podania kilku szczepionek) musi być prowadzona indywidualnie dla każdego preparatu.

Niezależnie od liczby podawanych szczepionek, każdy preparat wymaga osobnej oceny kwalifikacyjnej. Należy zweryfikować stan zdrowia pacjenta pod kątem przeciwwskazań do każdego konkretnego szczepienia.

Konieczne jest również wypełnienie odrębnych formularzy kwalifikacyjnych oraz uzyskanie osobnej zgody pacjenta na przyjęcie każdej planowanej szczepionki. Jeśli podawane są trzy szczepionki, wymagane są trzy formularze/trzy zgody.

Podsumowanie

Koadministracja szczepionek jest uznawana za bezpieczną, skuteczną i wysoce korzystną strategię w walce z chorobami zakaźnymi. Należy intensywnie edukować pacjentów i ich opiekunów na temat zagrożeń zdrowotnych związanych z chorobami infekcyjnymi (wirusowymi i bakteryjnymi) oraz na temat bezpieczeństwa i korzyści płynących z koadministracji.

Zaleca się jednoczesne podawanie szczepionek przeciwko grypie, COVID-19 i RSV szczególnie w okresie przed szczytem sezonu infekcyjnego. Takie podejście pomaga uniknąć opóźnień w osiągnięciu pełnej ochrony i minimalizuje ryzyko zachorowania w okresie oczekiwania na kolejne zaplanowane wizyty.

Autor tekstu: lek. Julia Michalska-Kopka, Ekspert ds. Rozwoju Kompetencji Zawodów Medycznych

Piśmiennictwo:

1. Antczak A, Konstanty M, Kuchar E, Mastalerz-Migas A, Nitsch-Osuch A, Parczewski M, Wysocki J. Zalecenia polskich ekspertów na 2024 rok dotyczące koadministracji szczepionek osobom dorosłym w profilaktyce zakażeń układu oddechowego [Internet]. 2024. URL: https://opzci.pl/pliki/zalecenia-polskich-ekspertow-na-2024-rok-dotyczace-koadministracji-szczepionek-osobom-doroslym-w-profilaktyce-zakazen-ukladu-oddechowego/
2. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. Choroby zakaźne w Polsce – dane za 2024 r. [Internet]. 2024. URL: https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2024/INF_24_12B.pdf
3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Timing and spacing of immunobiologics [Internet]. 2024. URL: https://www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/general-recs/timing.html