1. Kogo dotyczą uprawnienia dodatkowe i czym skutkują w kontekście realizacji recepty? 

W myśl obowiązującego prawa farmaceutycznego uprawnienia dodatkowe pacjenta dotyczą osób objętych ubezpieczeniem zdrowotnym i tym samym mających prawo do korzystania z opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Sposób nanoszenia uprawnień dodatkowych na receptę reguluje  Ustawa Prawo farmaceutyczne art. 96a ust.8, pkt.3 (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 686) i wydane na podstawie na jej podstawie rozporządzenie w sprawie recept. 

Każde uprawnienie dodatkowe ma przypisany odpowiedni kod. Lista kodów uprawnień dodatkowych znajduje się w załączniku nr 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 23 grudnia 2020 r. w sprawie recept. 

Uprawnienie dodatkowe jest podstawą do otrzymania DODATKOWYCH ZNIŻEK, niezależnie od tych, które przysługują w ramach ubezpieczenia ogólnego, czyli uprawnia do DODATKOWEGO FINANSOWANIA leków refundowanych. Uprawnienia dodatkowe przyznawane są ze względu na szczególne zasługi, jak np. honorowym dawcom krwi lub przeszczepu (ZK) lub też z powodu poniesionych przez  pacjentów określonych szkód związanych z pracą w szkodliwych warunkach (AZ), lub służbą na rzecz obronności kraju (PO, WP, WE).  Zakres świadczeń dodatkowych jest zależny od konkretnego uprawnienia i szczegółowo zdefiniowany w 3 ustawach: 

1. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej  finansowanych ze środków publicznych. 

2. Ustawa z dnia 19.06 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest 

3. Ustawa o obronie Ojczyzny z dnia 11 marca 2022r. 

Poniżej przyjrzymy się poszczególnym uprawnieniom dodatkowym, oznaczonym następującymi kodami: 

AZ- dla osób pracujących w zakładach azbestowych (ustawa  z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest). 

IB- inwalida wojenny (art. 46 ust.1 pkt.1-7 Ustawa o świadczeniach). 

-osoby represjonowane i ich małżonkowie pozostający na ich utrzymaniu 

-wdowa lub wdowiec po poległych żołnierzach i zmarłych inwalidach wojennych i osobach represjonowanych 

-cywilne niewidome osoby będące ofiarami działań wojennych. 

IW- inwalida wojskowy (art. 45 ust.1 pkt. 1-3 ustawa o świadczeniach). 

PO-żołnierze, weterani poszkodowani, pracownicy wojska (art. 44 ust. 1A, b,c, ustawa o świadczeniach). 

WP- żołnierze zawodowi oraz cywile biorący udział w działaniach wojennych (ustawa o obronie Ojczyzny z dnia 11 marca 2022 roku). 

ZK- „Zasłużony Honorowy Dawca Krwi” i „Zasłużony Dawca Przeszczepu” (art. 43 ust.1 Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 roku o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych). 

S-pacjent po ukończeniu 65 roku życia (art. 43a ust. 1 pkt. 2 ustawa o świadczeniach). 

C- kobieta w ciąży i połogu (art. 43b ust. 1 ustawa o świadczeniach) 

WE- weteran działań wojennych poza granicami państwa, którego uszczerbek na zdrowiu wynosi ponad 30%. (art. 46 ust.1 pkt. 8 ustawa o świadczeniach) 

DZ- pacjent do ukończenia 18 roku życia (art. 43a ust. 1 pkt. 1 ustawa o świadczeniach). 

W chwili obecnej osoba realizująca receptę w aptece ogólnodostępnej kierując się rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 23 grudnia 2020 roku w sprawie recept ma prawo uzupełnić uprawnienia: AZ, ZK, IB,IW oraz PO na podstawie okazanego stosownego dokumentu. Paragraf 12 powyższego rozporządzenia definiuje niezbędne dokumenty potwierdzające uprawnienie. 

Jednocześnie, zgodnie z obecnie obowiązującym rozporządzeniem, osoba realizująca receptę nie może uzupełnić kodów do uprawnień WE, WP, C, oraz S i DZ. 

Farmaceuta lub technik farmaceutyczny realizujący receptę odnotowuje numer i rodzaj dokumentu, wprowadzając dane do programu aptecznego. W przypadku realizacji recepty papierowej, dodatkowo nanosi dane na rewersie recepty i podpisuje i podbija rewers swoją pieczątką. W efekcie, niezależnie od typu recepty, informacje o uprawnieniach dodatkowych pacjenta i dokumentach je potwierdzających znajdują się w Dokumencie Realizacji Recepty. 

Warto wiedzieć, że informatyczne systemy apteczne dysponują danymi na temat list leków refundowanych, a także uwzględniają uprawnienia dodatkowe oraz identyfikatory. 

Dołączona poniżej tabela zawiera opisy obecnie wymaganych dokumentów potwierdzających uprawnienia dodatkowe. 

2. Praktyczne wskazówki dotyczące procesu realizacji recept przy uprawnieniach dodatkowych 

W swojej pracy farmaceuta i technik farmaceutyczny spotykają się z różnymi przypadkami uprawnień dodatkowych. Jedne będą dość powszechne, inne stanowią rzadkość. 

Poniżej zostaną omówione wszystkie, a te spotykane najczęściej, bardziej szczegółowo. 

UPRAWNIENIE ZK 

Pacjent z uprawnieniami ZK ma prawo otrzymać bezpłatnie do wysokości limitu leki refundowane we wszystkich zarejestrowanych wskazaniach oraz bezpłatnie przysługujące na to uprawnienie produkty lecznicze ze specjalnej ministerialnej listy, np. preparaty z żelazem lub kwasem foliowym. Aktualna lista leków dla uprawnienia ZK jest dostępna na stronie Ministerstwa Zdrowia lub Internetowym Koncie Pacjenta. 

Obecnie lista ta zawiera 12 produktów leczniczych i każdy z tych leków ma ściśle określony kod EAN. Tylko te produkty lecznicze mogą być wydane bezpłatnie na kod uprawnień ZK. 

Ponadto, w przypadku leków refundowanych pacjent z uprawnieniem ZK płaci tylko kwotę ponad limit, podczas gdy klasycznie ubezpieczony pacjent wskazaną część limitu i całą wartość powyżej jego wysokości. 

Jeśli lekarz zaznaczy odpłatność 100%, osoba realizująca receptę, po okazaniu  właściwego dokumentu potwierdzającego uprawnienia pacjenta, ma prawo wydać bezpłatnie tylko leki ze „specjalnej listy.” Pozostałe leki są wydawane z odpłatnością 100%. 

UPRAWNIENIE IB 

Pacjentowi z uprawnieniem IB przysługuje bezpłatne zaopatrzenie w leki o kategorii dostępności Rp lub Rpz (czyli również leki pełnopłatne) oraz środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego. 

W przypadku, gdy recepta zostanie wypisana na 100%, a pacjent potwierdzi dokumentem swoje uprawnienia IB, osoba realizująca receptę ma obowiązek nie tylko uzupełnić brakujący kod uprawnień, ale także zrealizować  receptę zgodnie z tym uprawnieniem, czyli BEZPŁATNIE. Uprawnienie IB znosi całkowicie odpłatność 100% (w przeciwieństwie np. do uprawnienia S lub ZK). 

Warto zauważyć, że na uprawnienie IB nie przysługuje bezpłatne zaopatrzenie w leki o kategorii dostępności Rpw ani na leki recepturowe. 

UPRAWNIENIE IW 

Rzadziej spotykane w praktyce aptecznej uprawnienie IW, podobnie jak IB, może być uzupełnione na podstawie właściwych dokumentów a recepta będzie realizowana zgodnie z ustawą o świadczeniach (art. 45). 

Na uprawnienie IW pacjent otrzyma leki refundowane bezpłatnie do wysokości limitu. 
 

UPRAWNIENIE WE 

Weteranom poszkodowanym, których ustalony procentowy uszczerbek na zdrowiu wynosi co najmniej 30%, leki i środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego przysługują bezpłatnie. Leki o kategorii dostępności Rp i Rpz nieobjęte decyzją o refundacji, w tym przypadku także przysługują bezpłatnie, będą jednak dofinansowane ze środków budżetu państwa z części pozostającej w dyspozycji np. Ministra Obrony Narodowej lub Szefa Agencji Wywiadu. W praktyce oznacza to, że recepta zostanie zrealizowana jako bezpłatna. 

UPRAWNIENIE AZ 

Realizując receptę z uprawnieniem AZ znajdziemy na stronie Ministra Zdrowia listę leków przysługujących bezpłatnie pacjentom zakładów produkujących azbest. Są to między innymi: antybiotyki i leki przeciwastmatyczne. Tutaj obowiązuje zasada jak wyżej, w  uprawnieniu ZK, czyli bezpłatnie mogą być wydane tylko leki o konkretnym numerze EAN. 

UPRAWNIENIE PO 

Pacjentom z uprawnieniami PO, przysługują bezpłatne leki do wysokości limitu finansowania oraz leki recepturowe. Uprawnienie to NIE daje dodatkowych zniżek na środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyroby medyczne. W tym konkretnym przypadku, po przekroczeniu wysokości limitu finansowania, przysługuje prawo do finansowania kwotą wykraczającą poza ten limit. Dofinansowanie może być dokonane ze środków budżetu państwa, z części pozostającej w dyspozycji Ministra Zdrowia. 

Tylko weterani poszkodowani z uprawnieniem PO mają prawo do całkowicie bezpłatnych produktów leczniczych oraz leków recepturowych. W przypadku uprawnienia PO zakres uprawnień zależy od posiadanych dokumentów. Szczegóły w tabeli poniżej. Uprawnienie to spotykane jest najczęściej w miejscach położonych blisko jednostek wojskowych. 

UPRAWNIENIE WP 

Uprawnienie, którego farmaceuta lub technik farmaceutyczny nie ma prawa uzupełnić. Spotykane rzadko, głównie w ośrodkach w których zlokalizowane są jednostki wojskowe. 

Ściśle związane z osobami działającymi w strukturach obronności państwa. 

UPRAWNIENIE C 

Kobietom w ciąży i okresie połogu, przysługują bezpłatnie leki i wyroby medyczne z osobnej listy, publikowanej jako załącznik do wykazu leków refundowanych. W tym przypadku Fundusz finansuje kwotę do wysokości limitu oraz różnicę między ceną detaliczną a wysokością limitu. Osoba wydająca leki nie może uzupełnić tego uprawnienia dodatkowego, nawet w przypadku kobiet w widocznej ciąży. 

Warto pamiętać, że recepta z uprawnieniem C jest ważna miesiąc (nie 30 dni, tylko miesiąc) od daty wystawienia albo od daty realizacji „od dnia”. 

UPRAWNIENIE S i DZ 

Recepty z uprawnieniami dla osób powyżej 65 roku życia i osób nieletnich, czyli do 18 roku życia, w chwili obecnej mogą zostać zrealizowane tylko w przypadku poprawnie wystawionej recepty. Farmaceuta lub technik farmaceutyczny nie ma obecnie prawa uzupełniać tych uprawnień dodatkowych. 

Wiosną 2025 roku powstał projekt nowelizacji rozporządzenia ws recept zakładający możliwość uzupełniania uprawnień dodatkowych S i DZ przez farmaceutę lub technika farmaceutycznego na podstawie numeru PESEL. Środowisko farmaceutyczne jest podzielone w kwestii powyższego projektu. Swoje zastrzeżenia zgłosił również Narodowy Fundusz Zdrowia. Na chwilę przygotowania tego artykułu projekt oczekiwał na dalsze decyzje ze strony rządowej. 

II. IDENTYFIKATORY 

1. Czym są identyfikatory 

Identyfikatory to kody, które nie są uprawnieniami dodatkowymi ale dają prawo osobom nieubezpieczonym do korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej na zasadach ogólnych. Ustawa Prawo farmaceutyczne art. 96a ust.8, pkt.4 (Dz. U. Z 2022 r. poz. 2301). 

W przypadku takich osób na recepcie, w polu przeznaczonym na uprawnienia dodatkowe wpisywany jest kod identyfikatora, któremu może niezależnie towarzyszyć kod uprawnień dodatkowych. 

Ważne jest, że kody identyfikatorów może nanieść tylko osoba wystawiająca receptę. 

W żadnym przypadku identyfikatorów nie może uzupełnić osoba realizująca receptę.   

Warto nadmienić, że organem upoważnionym do wystawienia ważnego dokumentu potwierdzającego prawo do korzystania z omawianych świadczeń, na podstawie którego osoba wystawiająca receptę nanosi kod identyfikatora jest właściwy organ samorządu terytorialnego (wójt, burmistrz, prezydent miasta). 

Same identyfikatory nie upoważniają do DODATKOWYCH zniżek. Na recepcie z kodem identyfikatora, może znaleźć się także uprawnienie dodatkowe, np. S. W takim przypadku farmaceuta lub technik farmaceutyczny w trakcie realizacji recepty bierze pod uwagę oba kody. 

2. Kody identyfikatorów i zakresy uprawnień 

W tym punkcie zostaną przedstawione i po krótce omówione zakresy uprawnień poszczególnych identyfikatorów, na podstawie ich kodów: 

BW- pacjenci, którzy mają prawo do świadczeń opieki zdrowotnej na podstawie decyzji wójta/burmistrza/prezydenta swojej gminy. Zakres uprawnień do refundacji jest taki sam, jak dla osoby ubezpieczonej. 

DN- pacjenci do ukończenia 18 roku życia. Zakres uprawnień do refundacji jest taki sam, jak dla osoby ubezpieczonej. 

CN- kobiety w ciąży i połogu. Pacjentka może się zaopatrzyć tak jak osoba ubezpieczona, w produkty lecznicze związane z ciążą i połogiem. Uwaga – identyfikator CN nie jest jednoznaczny z uprawnieniem C! 

IN- pacjent inny niż ubezpieczony, który posiada uprawnienia do świadczeń opieki zdrowotnej, jak osoba ubezpieczona. 

TABELA 1 

Wzory opisanych w tabeli dokumentów, można sprawdzić np. na stronie NFZ. 

Opracowano: Lipiec 2025 

Podstawa prawna: 

1.  Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne. 

2. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. 

3.  Ustawa z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest. 

4.  Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny. 

3.  Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 23 grudnia 2020 r. w sprawie recept. 

5.  Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 19 kwietnia 2021 r. w sprawie dokumentów potwierdzających uprawnienia do korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej przysługujących uprawnionym żołnierzom lub pracownikom oraz weteranom poszkodowanym. 

6.  Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 21 czerwca 2022 r. w sprawie legitymacji służbowej żołnierzy zawodowych 

7.  Projekt rozporządzenia z dnia 7 marca 2025 r.  zmieniający rozporządzenie w sprawie rece