Grypa jest ostrą, wirusową chorobą zakaźną układu oddechowego, która w większości przypadków ustępuje samoistnie. Pomimo tego, że infekcja zazwyczaj ma charakter samoograniczający się, jej potencjalne powikłania mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta. Zmienność antygenowa wirusa grypy utrudnia uzyskanie trwałej odporności po przebyciu zakażenia, co uzasadnia potrzebę corocznych szczepień ochronnych, dostosowywanych do aktualnych zaleceń wydawanych przez Komisję WHO ds. szczepień przeciwko grypie.

Początek choroby jest nagły, z wysoką gorączką, uczuciem rozbicia, dreszczami, bólami mięśniowo-stawowymi i bólem głowy. Po 2-3 dniach dołączają objawy ze strony górnych dróg oddechowych, takie jak suchy kaszel czy ból gardła. Nieżyt nosa, jeśli występuje, ma zwykle niewielkie nasilenie. U osób starszych lub obciążonych chorobami przewlekłymi obraz kliniczny może być nietypowy, często ogranicza się do osłabienia, podwyższonej temperatury i zaburzeń świadomości.

U większości zdrowych dorosłych choroba ustępuje bez konieczności leczenia przyczynowego i hospitalizacji, jednak u pacjentów z grup ryzyka – Tabela 1, może dochodzić do powikłań wymagających wdrożenie odpowiednich terapii.

Tabela 1. Osoby z grupy ryzyka ciężkiego przebiegu grypy

Najczęstsze powikłania grypy

Powikłania dotyczą głównie układu oddechowego i sercowo-naczyniowego. Do najczęściej obserwowanych należą:

·         pierwotne wirusowe zapalenie płuc,

·         wtórne bakteryjne zapalenie płuc,

·         zapalenie płuc u chorych z upośledzoną odpornością lub zakażeniem atypowym patogenem,

·         zaostrzenie przewlekłych chorób układu oddechowego,

·         dekompensacja niewydolności serca,

·         ostry zawał mięśnia sercowego,

·         zapalenie mięśnia sercowego.

Rzadziej notuje się powikłania, takie jak:

·         angina paciorkowcowa,

·         zespół wstrząsu toksycznego,

·         zapalenie mięśni,

·         zespół Reye’a,

·         zapalenie mózgu lub rdzenia kręgowego,

·         poprzeczne zapalenie rdzenia,

·         zespół Guillaina–Barrégo,

·         ostra martwicza encefalopatia,

·         ogniskowe uszkodzenia OUN.

Grypowe (pierwotne wirusowe) zapalenie płuc

Pierwotne zapalenie płuc o etiologii grypowej występuje rzadko u osób wcześniej zdrowych. Częściej dotyczy pacjentów z chorobami przewlekłymi układu oddechowego, takimi jak astma czy POChP. Objawia się utrzymującą się gorączką, nasilonym kaszlem, dusznością, przyspieszonym oddechem, sinicą, a w cięższych przypadkach również krwiopluciem. Nasilenie objawów grypowych zamiast ich ustępowania po kilku dniach infekcji, powinno nasuwać podejrzenie zapalenia płuc.

W badaniu fizykalnym stwierdza się symetryczne trzeszczenia nad polami płucnymi. W badaniu RTG klatki piersiowej typowe są obustronne, rozsiane zagęszczenia. W ciężkich przypadkach może dojść do rozwoju zespołu ostrej niewydolności oddechowej (ARDS) lub niewydolności wielonarządowej.

Wtórne bakteryjne zapalenie płuc

Nadkażenie bakteryjne stanowi częste powikłanie infekcji wirusowych. Uszkodzenie nabłonka oddechowego oraz zaburzenia transportu śluzowo-rzęskowego, które zachodzą podczas infekcji wirusowych, sprzyjają kolonizacji i namnażaniu bakterii. Objawy wtórnego zapalenia płuc pojawiają się zwykle 4-14 dni po ustąpieniu objawów grypy i obejmują ponowny wzrost gorączki, duszność i produktywny kaszel.

W badaniu RTG widoczne są ogniska zagęszczeń miąższowych. Najczęstszymi patogenami wywołującymi bakteryjne zapalenie płuc są Streptococcus pneumoniae oraz Haemophilus influenzae. Leczenie opiera się na wdrożeniu antybiotykoterapii zgodnej z aktualnymi wytycznymi.

Podejrzenie zapalenia płuc w przebiegu grypy wymagającego hospitalizacji

Pacjent hospitalizowany z podejrzeniem grypowego zapalenia płuc powinien mieć:

• monitorowaną saturację (SpO₂ utrzymywane >90%, a u dzieci i kobiet w ciąży 92–95%),
• wykonane RTG klatki piersiowej,
• potwierdzenie infekcji metodą RT-PCR,
• natychmiast rozpoczęte leczenie przeciwwirusowe (np. oseltamiwir) - zwykle po wystąpieniu powikłań będących wskazaniem do hospitalizacji, leczenie przeciwwirusowe trzeba stosować >5 dni lub ≥10 dni albo do czasu ustąpienia objawów klinicznych czy wyników badań wirusologicznych, potwierdzających, że nie zachodzi już replikacja wirusa,
• wdrożoną empiryczną antybiotykoterapię zgodnie z wytycznymi dla pozaszpitalnego zapalenia płuc (z możliwością odstawienia po wykluczeniu infekcji bakteryjnej),
• w przypadku ARDS – zastosowaną tlenoterapię wysokoprzepływową lub wentylację mechaniczną.

Zaostrzenia przewlekłych chorób układu oddechowego

Zaostrzenie przewlekłej choroby układu oddechowego, takiej jak POChP, definiuje się jako nagłe nasilenie objawów ze strony układu oddechowego, które wymaga modyfikacji dotychczasowego leczenia. Objawy te obejmują najczęściej nasilenie kaszlu, zwiększenie ilości i/lub zmianę charakteru odkrztuszanej plwociny, nasilenie duszności oraz uczucie zmęczenia.

Najczęstszymi przyczynami zaostrzeń są infekcje wirusowe (w tym zakażenie wirusem grypy) oraz infekcje bakteryjne. Szacuje się, że zakażenia wirusowe stanowią przyczynę około 23% zaostrzeń POChP, natomiast mieszane zakażenia wirusowo-bakteryjne odpowiadają za kolejne 25% przypadków. W badaniu Rohde i wsp. „Respiratory viruses in exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease requiring hospitalisation: a case-control study” wykazano, że wirus grypy był przyczyną około 25% zaostrzeń POChP wymagających hospitalizacji. Do innych czynników wywołujących zaostrzenia zalicza się zanieczyszczenia powietrza oraz odstawienie leków.

W większości przypadków pacjenci z POChP lub astmą, u których dochodzi do zaostrzenia choroby podstawowej, mogą być leczeni ambulatoryjnie. W łagodnych postaciach zaostrzeń zazwyczaj wystarczające jest stosowanie leków rozkurczających oskrzela, zwiększenie częstości ich podawania lub modyfikacja dawki.

Powikłania ze strony układu krążenia

Zakażenie wirusem grypy stanowi istotny czynnik ryzyka zaostrzenia chorób układu sercowo-naczyniowego. W przebiegu grypowego zapalenia płuc obserwuje się znaczne zwiększenie ryzyka wystąpienia zawału mięśnia sercowego. Wykazano również, że infekcja grypowa u pacjentów z niewydolnością serca często prowadzi do dekompensacji choroby, co wymaga intensyfikacji leczenia podstawowego lub hospitalizacji.

Kolejnym istotnym zagadnieniem jest ryzyko wystąpienia zapalenia mięśnia sercowego (ZMS) w przebiegu zakażenia wirusem grypy. Należy podkreślić, że stan ten może dotyczyć nie tylko pacjentów w podeszłym wieku z chorobami współistniejącymi, lecz również młodych, aktywnych dorosłych bez obciążeń kardiologicznych.

Ostre ZMS należy podejrzewać u młodej osoby w trakcie infekcji wirusowej, takiej jak grypa, lub w okresie po jej przebyciu, gdy nagle pojawiają się objawy, takie jak cechy niewydolności serca, utrzymujące się zaburzenia rytmu lub przewodzenia bądź objawy sugerujące zawał mięśnia sercowego (ból w klatce piersiowej) przy prawidłowym obrazie koronarograficznym.

W badaniu przeprowadzonym przez Isona i wsp. w grupie 30 pacjentów chorych na grypę, nieobciążonych wcześniej chorobami układu krążenia, wykazano, że nieprawidłowości w zapisie EKG występowały u nawet 53% chorych w początkowym okresie choroby, natomiast po 28 dniach odsetek ten zmniejszał się do 23%. Pomimo obserwowanych zmian elektrokardiograficznych nie stwierdzono istotnych odchyleń w aktywności kinazy kreatynowej (CK), izoenzymu CK-MB, stężenia troponiny, a także nie odnotowano zaburzeń frakcji wyrzutowej ani kurczliwości mięśnia sercowego.

Uzyskane wyniki sugerują, że grypowe zajęcie mięśnia sercowego może mieć charakter przejściowy i subkliniczny. Większość chorych na ostre ZMS powraca do pełnego zdrowia, jednak u nielicznej grupy pacjentów proces zapalny może przebiegać subklinicznie i prowadzić do rozwoju kardiomiopatii rozstrzeniowej.

Szczepienia ochronne a zmniejszenie ryzyka powikłań

Badanie Mulpuru i wsp. (Chest, 2019) wykazało, że szczepienie przeciwko grypie znacząco redukuje ryzyko hospitalizacji wśród pacjentów z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (POChP). W analizie obejmującej ponad cztery tysiące hospitalizowanych chorych ze znanym statusem szczepienia, osoby zaszczepione miały o 38% mniejsze ryzyko hospitalizacji z powodu grypy w porównaniu z pacjentami nieszczepionymi. Wyniki te potwierdzają, że coroczne szczepienia przeciwko grypie stanowią kluczowy element profilaktyki zaostrzeń POChP i ciężkich przebiegów infekcji wirusowych układu oddechowego, przyczyniając się do ograniczenia liczby hospitalizacji oraz poprawy rokowania w tej grupie pacjentów.

W innym badaniu badaniu kliniczno-kontrolnym Tenforde i wsp. oceniono skuteczność szczepionki przeciwko grypie w sezonie 2019/2020. Po uwzględnieniu czynników zakłócających skuteczność szczepienia w zapobieganiu hospitalizacjom z powodu grypy wyniosła 41%. Najwyższą skuteczność odnotowano w grupie osób ≥65. roku życia – 54%, natomiast u młodszych dorosłych (18–49 lat) wynik wyniósł 16%. Autorzy podkreślili, że pomimo znacznego odsetka pacjentów z chorobami przewlekłymi i upośledzoną odpornością, uzyskany poziom ochrony jest istotny klinicznie, wskazując na korzyści ze szczepień przeciwko grypie w redukcji ryzyka hospitalizacji, zwłaszcza w populacji osób starszych i przewlekle chorych.

Podsumowanie

Grypa, choć często samoograniczająca, może prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u osób starszych i pacjentów z chorobami przewlekłymi. Największe ryzyko wiąże się z zapaleniem płuc, zaostrzeniem POChP oraz incydentami sercowo-naczyniowymi, w tym zawałem i zapaleniem mięśnia sercowego. Badania pokazują, że wirus grypy jest istotnym czynnikiem wywołującym te powikłania. Coroczne szczepienia znacząco zmniejszają ryzyko hospitalizacji i stanowią skuteczne narzędzie ochrony zdrowia, ograniczając ciężkie przebiegi grypy i powikłania u pacjentów z grup ryzyka. Wdrożenie profilaktyki szczepiennej jest kluczowe dla zmniejszenia obciążenia szpitali i poprawy rokowania pacjentów.

Autor tekstu: lek. Julia Michalska-Kopka, Ekspert ds. Rozwoju Kompetencji Zawodów Medycznych

Piśmiennictwo:

1. Bilińska ZT, Małek Ł, Leśniak W. Zapalenie mięśnia sercowego (ZMS). [Internet]. 2025 Jul 11 [cited 2025 Oct 15]. Available from: https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.2.15
2. Chlabicz S. Zaostrzenia POChP według GOLD 2020. Stany Nagłe po Dyplomie – Pulmonologia. 2021 Jan [cited 2025 Oct 15]. Available from: https://podyplomie.pl/stanynaglepodyplomie/35695,zaostrzenia-pochp-wedlug-gold-2020?srsltid=AfmBOoovW2BAof9gu8ZvV5U-Ej8vBaZx4JYEeVXk0gw0RLKm7rTZiPIo
3. Kuchar E, Mrukowicz J, Gładysz A, Sawiec P. Grypa. Medycyna Praktyczna. 2025 Jul 11 [cited 2025 Jul 11]. Available from: https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.18.1.1.#75860
4. Mulpuru S, Li L, Ye L, Hatchette T, Andrew MK, Ambrose A, Boivin G, Bowie W, Chit A, Dos Santos G, ElSherif M, Green K, Haguinet F, Halperin SA, Ibarguchi B, Johnstone J, Katz K, Langley JM, LeBlanc J, Loeb M, MacKinnon-Cameron D, McCarthy A, McElhaney JE, McGeer A, Powis J, Richardson D, Semret M, Shinde V, Smyth D, Trottier S, Valiquette L, Webster D, McNeil SA; Serious Outcomes Surveillance (SOS) Network of the Canadian Immunization Research Network (CIRN). Effectiveness of Influenza Vaccination on Hospitalizations and Risk Factors for Severe Outcomes in Hospitalized Patients With COPD. Chest. 2019 Jan;155(1):69-78. doi: 10.1016/j.chest.2018.10.044. PMID: 30616737.
5. Przybyłowski T. Powikłania grypy. Medycyna po Dyplomie. 2011;11(188):85–91.
6. Sierpiński R, Ciszewski A. Pogrypowe zapalenie mięśnia sercowego. Medycyna po Dyplomie – Kardiologia. 2019 Mar [cited 2025 Oct 15]. Available from: https://podyplomie.pl/medycyna/32308,pogrypowe-zapalenie-miesnia-sercowego?srsltid=AfmBOoqyCXg_3EoJ0tv9rLyldsA8KO8vsYO03BRI6UVbXBqO_A0h1DF5
7. Tenforde MW, Talbot HK, Trabue CH, Gaglani M, McNeal TM, Monto AS, Martin ET, Zimmerman RK, Silveira FP, Middleton DB, Olson SM, Garten Kondor RJ, Barnes JR, Ferdinands JM, Patel MM; Hospitalized Adult Influenza Vaccine Effectiveness Network (HAIVEN) Investigators. Influenza Vaccine Effectiveness Against Hospitalization in the United States, 2019-2020. J Infect Dis. 2021 Sep 1;224(5):813-820. doi: 10.1093/infdis/jiaa800. PMID: 33378531; PMCID: PMC8408767.