Wiosną 2020 roku doszło do przełomowej zmiany – nowelizacja ustawy „Prawo Farmaceutyczne” wprowadziła możliwość wystawiania recept przez farmaceutów. Stało się to szczególnie ważne ze względu na trwającą pandemię COVID-19 i ograniczony dostęp pacjentów do lekarzy. Uprawnienia, wpisane w ustawę, nie skończą się wraz z poprawą sytuacji epidemicznej, lecz pozostaną stałą częścią uprawnień zawodowych. 
Pojęcie recepty farmaceutycznej nie jest nowością – od lat istniała możliwość jej wystawienia w przypadku nagłego zagrożenia życia lub zdrowia pacjenta. Ze względu jednak na dość spore ograniczenia co do ilości wydawanego leku i interpretacji pojęcia „nagłego zagrożenia”, z uprawnienia korzystano w środowisku aptekarskim raczej sporadycznie. Obawy były poparte krążącymi opowieściami o sporych nieprzyjemnościach, jakich doświadczyli kierownicy aptek ze strony kontrolerów WIF, które podważały zasadność wystawienia takich recept. 
Sytuacja zmieniła się wiosną 2020 roku. Najważniejszą różnicą było wprowadzenie dwóch rodzajów recept, jakie może wystawić farmaceuta z prawem wykonywania zawodu: 
• receptę dla siebie i rodziny, która może podlegać refundacji oraz 
• receptę farmaceutyczną – wystawianą w aptece dla pacjenta w sytuacji zagrożenia zdrowia. 
Każdy z typów może być wystawiony na 
• lek o kategorii dostępności Rp, z wykluczeniem środków odurzających i psychotropowych, 
• w ilości do 180 dni stosowania (w przypadku recepty papierowej – do 120). 
Farmaceuta nie może natomiast wystawić recepty na wyrób medyczny lub środek spożywczy specjalnego przeznaczenia żywieniowego, ani na lek robiony. Występuje tu sprzeczność między kolejnymi zapisami w ustawie – mimo, że w dalszej części aktu m.in. w sposobie prowadzenia wykazu, wyroby medyczne są wspomniane, uprawnienie do wystawiania recept zostało zawężone do „produktów leczniczych o kategorii dostępności Rp”. Oznacza to również, że farmaceuta nie może wystawić recepty na leki Rpz. Należy zatem w razie wątpliwości sprawdzać w Urzędowym Wykazie Produktów Leczniczych, do jakiej kategorii dany lek jest przypisany. 

 
Mimo, że uprawnienia stały się faktem, w dalszym ciągu nie dla każdego jest jasne, jaka jest różnica między poszczególnymi typami recept: receptą wystawianą przez farmaceutę i receptą farmaceutyczną. 

Recepta wystawiana przez farmaceutę (pro auctore i pro familiae) 

Kto może wystawić? 

Do wystawienia tej recepty uprawniony jest każdy farmaceuta, który posiada prawo wykonywania zawodu. Nie ma znaczenia, czy pracuje w aptece ogólnodostępnej, szpitalnej, hurtowni, firmie farmaceutycznej, czy też nie pracuje, gdyż jest na emeryturze, urlopie macierzyńskim, wychowawczym czy też chwilowo realizuje się w inny sposób. Dopóki posiada ważne prawo wykonywania zawodu (poprzez przynależność do właściwej izby aptekarskiej), może wystawić receptę dla siebie lub członka rodziny (małżonka, osoby pozostającej we wspólnym pożyciu, krewnych lub powinowatych w linii prostej, a w linii bocznej do stopnia pokrewieństwa między dziećmi rodzeństwa). 

Jak może wystawić? 

Receptę wystawia się co do zasady w postaci elektronicznej. Każdy farmaceuta ma dostęp do rządowej aplikacji gabinet.gov.pl, do której loguje się poprzez Profil Zaufany, przy użyciu kontekstu „pro auctore / pro familiae”. 
W sytuacji braku dostępu do systemu (np. z powodu braku dostępu do Internetu), receptę może również wystawić w postaci papierowej. Zgodnie z ustawą Prawo Farmaceutyczne, pełnopłatna recepta może być wystawiona na dowolnym druku, który nie musi odpowiadać aktualnie obowiązującemu wzorowi. Aby móc wystawić refundowaną receptę papierową, należy uprzednio wystąpić do właściwego oddziału wojewódzkiego NFZ z wnioskiem o nadanie puli unikalnych numerów. 

Na co może wystawić? 

Na dowolny produkt leczniczy o kategorii Rp, z wyłączeniem środków odurzających i psychotropowych. W przeciwieństwie do recepty farmaceutycznej, nie obowiązuje tu klauzula zagrożenia zdrowia pacjenta. Można zatem wystawić receptę na lek, który według wiedzy i rozpoznania danego farmaceuty, jest potrzebny bliskiej osobie. Przyczyny wystawienia nie umieszcza się na recepcie. 

Gdzie można ją zrealizować? 

Recepta – wystawiona przez osobę uprawnioną na równi z lekarzem, czy pielęgniarką – może być zrealizowana w dowolnej aptece w Polsce. Jest wówczas traktowana dokładnie tak samo, jak pozostałe dokumenty wystawione przez innych przedstawicieli zawodów medycznych. Recepta jest ważna maksymalnie 30 dni, bez możliwości wpisania odroczonej daty realizacji. 

Jak ją ewidencjonować? 

Farmaceuta, który wystawia recepty dla siebie i bliskich, zobowiązany jest do prowadzenia wykazu. Ustawa dokładnie wymienia, co musi się we wspomnianym wykazie znaleźć: 

1) numer kolejny wpisu; 
2) datę wystawienia recepty; 
3) numer PESEL pacjenta; 
4) rozpoznanie choroby, problemu zdrowotnego lub urazu; 
5) międzynarodową lub własną nazwę produktu leczniczego; 
6) postać, w jakiej produkt leczniczy ma być wydany, jeżeli występuje w obrocie w więcej niż jednej postaci; 
7) dawkę produktu leczniczego, jeżeli występuje w obrocie w więcej niż jednej dawce; 
8) ilość produktu leczniczego; 
9) sposób dawkowania. 
I tutaj bardzo ważna uwaga: wykaz obejmuje wszystkie recepty, które wystawia farmaceuta dla siebie lub rodziny. Nie obejmuje natomiast recept farmaceutycznych, wystawianych w aptece. Można powiedzieć, że recepty wystawiane przez farmaceutę są rodzajem indywidualnej praktyki na rzecz bliskich, a wykaz – rodzajem dokumentacji medycznej. On również może być przedmiotem kontroli – np. przez NFZ – w ramach poprawności preskrypcji i poruszania się w obrębie nadanych uprawnień zawodowych. 

Recepta farmaceutyczna 

Kto może wystawić? 

Receptę farmaceutyczną może wystawić farmaceuta z prawem wykonywania zawodu. Wystawia ją natomiast w ramach podmiotu, w którym ma przypisaną rolę. Tym samym w praktyce staje się niemożliwe wystawienie recepty farmaceutycznej poza apteką ogólnodostępną i operacja ta odbywa się w czasie jednoczesnego wydania leku pacjentowi. Oznacza to, że recepta farmaceutyczna jest wystawiana przez farmaceutę w trakcie pracy w aptece ogólnodostępnej. 

Jak może wystawić? 

Jak zostało wspomniane wyżej, receptę farmaceutyczną wystawia się w trakcie wydania leku. Operację tę wykonuje się bezpośrednio z systemu aptecznego. Rekomendowane jest, aby farmaceuta wgrał w system swój certyfikat pobrany z aplikacji gabinet.gov.pl – wówczas recepty będą wystawiane elektronicznie i potwierdzane hasłem. W przypadku braku takiej możliwości (albo w przypadku obsługiwania osoby o nieustalonej tożsamości), można wystawić receptę farmaceutyczną w postaci papierowej. 
Wystawianie recept farmaceutycznych jest co do zasady usługą skierowaną do pacjentów, czyli osób obcych, nie spokrewnionych z aptekarzem. 

Na co może wystawić? 

Na dowolny produkt leczniczy o kategorii Rp, z wyłączeniem środków odurzających i psychotropowych, w sytuacji zagrożenia zdrowia pacjenta. Recepty te są pełnopłatne. Na recepcie wskazuje się przyczynę wydania leku. Wyjątkiem są recepty wystawione na szczepionki – mogą być wystawione wyłącznie dla pacjentów, którzy zostaną zaszczepieni w danej aptece i mogą być refundowane. To zagadnienie zostało szczegółowo omówione w innym artykule. W odróżnieniu od recepty wystawianej dla rodziny, wpisana przyczyna powinna argumentować zasadność wydania leku, mieszczącą się w uprawnieniach zawodowych farmaceuty. Należy tutaj zwrócić uwagę, że ustalenie przyczyny i podjęcie decyzji o wystawieniu recepty farmaceutycznej należy do kompetencji każdego farmaceuty i jest elementem samodzielnego wykonywania zawodu. Z tego powodu nikt nie może farmaceucie ani nakazać wystawienia recepty farmaceutycznej, ani tego zabronić. Z drugiej strony, kierownik apteki może udzielić danemu magistrowi uwag w zakresie poprawności wystawiania recepty farmaceutycznej, wraz z prawidłowym formułowaniem przyczyny wydania. 

Jak ją ewidencjonować? 

Ewidencja recept farmaceutycznych jest prowadzona na bieżąco, według wzoru określonego w rozporządzeniu MZ z 12.10.2018 (Dz.U. z 2018, poz. 2008), w formie elektronicznej lub papierowej.