1. ALT i AST – enzymy wątrobowe 

ALT (aminotransferaza alaninowa) i AST (aminotransferaza asparaginianowa) to enzymy wskaźnikowe funkcji wątroby. ALT jest bardziej swoista dla hepatocytów, natomiast AST obecna jest także w sercu, mięśniach, nerkach i mózgu. 

Wskazania do zlecenia badania w programie „Moje Zdrowie”: 

· Pacjenci z BMI ≥25, 

· AUDIT-C ≥4 u kobiet i ≥5 u mężczyzn, 

· Podejrzenie chorób wątroby w KBZOD. 

Wartości referencyjne: 

· ALT: < 40 IU/l (często przyjmowane przez inne towarzystwa naukowe: ≤33 IU/l dla mężczyzn, ≤25 IU/l dla kobiet) 

· AST: < 40 IU/l 

W jakich sytuacjach klinicznych obserwowany jest wzrost ALT i/lub AST? 

· Wzrost ≤15x normy, AST/ALT <1: wirusowe zapalenia wątroby, MAFLD, choroba Wilsona, celiakia, uszkodzenia lekowe 

· Wzrost ≤15x normy, AST/ALT >1: alkoholowa choroba wątroby, marskość, hemoliza, po wysiłku fizycznym 

· Wzrost >15x normy: ostre wirusowe zapalenie wątroby, toksyczne uszkodzenia wątroby, niedokrwienie wątroby 

2. GGTP – Gamma-glutamylotranspeptydaza 

GGTP to czuły enzym wskaźnikowy dla uszkodzeń wątroby i dróg żółciowych. Wzrost poziomu może wskazywać na alkoholową chorobę wątroby lub inne toksyczne uszkodzenia wątroby. 

Wskazania do zlecenia badania w programie „Moje Zdrowie”: 

· Pacjenci z BMI ≥25, 

· AUDIT-C ≥4 u kobiet i ≥5 u mężczyzn, 

· Podejrzenie chorób wątroby w KBZOD. 

Wartości referencyjne: 

· Kobiety: <35 IU/l 

· Mężczyźni: <40 IU/l (wartości referencyjne mogą się różnić w zależności od laboratorium) 

Podwyższenie GGTP można obserwować się w: cholestazie, alkoholowej chorobie wątroby, zapaleniu trzustki, nowotworach wątroby. 

3. Anty-HCV – przeciwciała przeciw HCV 

Obecność anty-HCV oznacza kontakt z wirusem HCV – aktualny lub przebyty. Test nie pozwala na ocenę aktywności zakażenia, więc przy pozytywnym wyniku przeciwciał anty-HCV pacjent powinien zostać skierowany do dalszej diagnostyki by wykonać badanie HCV RNA metodą PCR. 

Wskazania do zlecenia badania w programie „Moje Zdrowie”: 

· Każdy pacjent zidentyfikowany w KBZOD jako mający podwyższone ryzyko zakażenia HCV. 

4. Lipoproteina (a) – Lp(a) 

Lp(a) to cząsteczka podobna do LDL, ale z dodatkową apolipoproteiną(a). Jest w 90% uwarunkowana genetycznie. Wysokie stężenie Lp(a) wiąże się ze zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym, zwłaszcza u młodych dorosłych. 

Wskazania do zlecenia badania w programie „Moje Zdrowie”: 

· Jednorazowo u wszystkich pacjentów w wieku 20–40 lat. 

Zakresy referencyjne: 

· <30 mg/dl (75 nmol/l): wartość docelowa 

· 30–50 mg/dl: umiarkowane ryzyko ChSN 

· 50–180 mg/dl: wysokie ryzyko ChSN 
 
· 180 mg/dl: bardzo wysokie ryzyko ChSN 

Znaczenie kliniczne: 

· Uzupełnia ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego tam, gdzie standardowe skale (np. SCORE2) nie biorą pod uwagę pacjentów w młodszym wieku. 

5. PSA całkowity – swoisty antygen sterczowy 

PSA to enzym produkowany przez prostatę. Jego stężenie zwiększa się z wiekiem, ale może też wzrastać w stanach zapalnych, po aktywności fizycznej czy badaniach per rectum. Używany jako marker diagnostyczny raka prostaty. 

Wskazania do zlecenia badania w programie „Moje Zdrowie”: 

· Wszyscy mężczyźni powyżej 50 roku życia uczestniczący w programie. 

Wartości referencyjne wg wieku: 

· 40–49 lat: <2,5 ng/ml 

· 50–59 lat: <3,5 ng/ml 

· 60–69 lat: <4,5 ng/ml 

· 70–79 lat: <6,5 ng/ml 

Zwiększone stężenie PSA całkowitego obserwuje się w: raku prostaty, łagodnym przeroście prostaty (BPH), po biopsji prostaty, po USG przezodbytniczym prostaty, po badaniu per rectum, zapaleniu prostaty, zapaleniu dróg moczowych, po aktywności seksualnej, po znaczna aktywności fizycznej (m.in. jazda na rowerze). 

PODSUMOWANIE 

Program „Moje Zdrowie” przyczynia się do wczesnego wykrywania pacjentów z grup podwyższonego ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego, nowotworowych oraz psychicznych, umożliwiając wprowadzenie działań zapobiegawczych zanim pojawią się objawy kliniczne. 
 
Autor: lek. Julia Michalska-Kopka 

Piśmiennictwo: 

1. Interna Szczeklika 2024/25. Mały podręcznik. Medycyna Praktyczna; 2024. ISBN: 9788374307185. 

2. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 kwietnia 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej. Dz.U. 2025 poz. 584.