Sezon letni to czas, w którym apteki zalewa fala pacjentów poszukujących idealnego preparatu z filtrem UV. Dla farmaceutów personelu i medycznego to nie lada wyzwanie – rzetelna wiedza oparta na EBM musi codziennie konkurować z agresywnym, nie zawsze precyzyjnym marketingiem influencerów w mediach społecznościowych.

Kluczem do skutecznego doradztwa jest dogłębne zrozumienie mechanizmów działania współczesnych filtrów oraz umiejętność czytania oznaczeń na opakowaniach, by móc przełożyć je na język korzyści dla pacjenta.

Tradycyjny podział dychotomiczny klasyfikuje filtry na fizyczne (mineralne) oraz chemiczne. Przez lata powszechny był pogląd, że filtry mineralne działają wyłącznie jak „lustro” odbijające promienie UV. Współczesne badania weryfikują ten mechanizm: filtry mineralne pochłaniają większość promieniowania, przekształcając je w bezpieczne ciepło, a zaledwie ok. 5% energii jest rozpraszane i odbijane. Proces ten zachodzi bezpośrednio na powierzchni skóry.

W składzie preparatów z tej grupy dominują dwa związki:

• Tlenek cynku (Zinc Oxide)
• Dwutlenek tytanu (Titanium Dioxide)

Filtry mineralne są rekomendowane przede wszystkim dla niemowląt, dzieci (szczególnie do 2. roku życia) oraz pacjentów ze skórą atopową i skrajnie reaktywną. Głównym minusem tradycyjnych form była ich wysoka masa cząsteczkowa, powodująca trudne do rozsmarowania, nieestetyczne „bielenie” skóry.

Aby poprawić właściwości aplikacyjne, producenci wprowadzili nanocząsteczki.

Z toksykologicznego punktu widzenia są one bezpieczne: nie przenikają przez zdrową, nieuszkodzoną barierę naskórkową do głębszych warstw, pozostając w warstwie rogowej.

Wskazówka: należy zachować szczególną ostrożność przy preparatach w aerozolu zawierających nanocząsteczki. Istnieje ryzyko ich inhalacji do dróg oddechowych, dlatego należy odradzać aplikację sprayu bezpośrednio na twarz.

Filtry chemiczne działają w górnych warstwach naskórka, gdzie absorbują fotony promieniowania UV i również konwertują je w energię termiczną. Są wysoce komfortowe w aplikacji, nie bielą i stanowią doskonałą bazę pod makijaż. W nowoczesnej fotoprotekcji kluczowy jest jednak podział na substancje starszej i nowej generacji.

Filtry starszej generacji

Cechują się mniejszą masą cząsteczkową, co w niektórych przypadkach ułatwiało im penetrację do głębszych warstw naskórka. Ich główną wadą jest niska fotostabilność – pod wpływem promieniowania cząsteczki te ulegają stopniowej degradacji, tracąc swoje właściwości ochronne (stąd bezwzględna konieczność reaplikacji co 2 godziny).

Przykłady:

• Oxybenzone (Benzophenone-3)
• Octinoxate (Ethylhexyl Methoxycinnamate)
• Octisalate (Ethylhexyl Salicylate)
• Avobenzone (Butyl Methoxydibenzoylmethane) – wysoce niestabilny, wymaga obecności innych filtrów jako stabilizatorów.

Chcesz wiedzieć więcej: zapisz się na webinar → Fotoprotekcja w praktyce farmaceuty - profesjonalny dobór dermokosmetyków z SPF

Filtry nowej generacji

To związki o dużej masie cząsteczkowej, które nie penetrują naskórka i wykazują doskonałą fotostabilność. Co więcej, oferują szerokie spektrum ochrony (szerokopasmowe) – nie tylko przed UVA i UVB, ale często również przed światłem niebieskim (HEV) oraz podczerwienią (IR).

Przykłady:

• Tinosorb M (Methylene Bis-Benzotriazolyl Tetramethylbutylphenol) – filtr hybrydowy.
• Tinosorb S (Bis-Ethylhexyloxyphenol Methoxyphenyl Triazine) – wysoce fotostabilny, szerokopasmowy.
• Uvinul A Plus (Diethylamino Hydroxybenzoyl Hexyl Benzoate) – doskonała ochrona przed UVA.
• Uvinul T 150 (Ethylhexyl Triazone) – niezwykle stabilny filtr UVB.

Jak czytać opakowania? Przewodnik dla profesjonalisty i pacjenta

Pacjenci często gubią się w gąszczu skrótów na opakowaniach. Rola farmaceuty polega na klarownym wyjaśnieniu tych oznaczeń.

Oznaczenie	Co oznacza w praktyce?	Co warto przekazać pacjentowi?
SPF (Sun Protection Factor)	Wskaźnik ochrony przed promieniowaniem UVB (odpowiedzialnym za rumień i oparzenia słoneczne). Określa, o ile dłużej skóra zabezpieczona filtrem może być wystawiona na słońce w porównaniu do skóry niechronionej, zanim pojawi się oparzenie.	SPF 30 chroni przed UVB w ok. 97%, natomiast SPF 50 w ok. 98%. Różnica wydaje się mała, ale dla osób z fototypem I-II lub przebarwieniami jest kluczowa. Żaden filtr nie chroni w 100%.
	Oficjalny symbol Unii Europejskiej oznaczający, że produkt spełnia normy ochrony przed promieniowaniem UVA (odpowiedzialnym za fotostarzenie i nowotwory skóry).	Gwarantuje pacjentowi, że ochrona przed UVA stanowi co najmniej 1/3 wartości deklarowanego SPF (np. dla SPF 50 ochrona UVA wynosi minimum 16,6).
PPD (Persistent Pigment Darkening) / PA (++++)	Dokładne wskaźniki ochrony przed UVA. PPD (stosowane w Europie) określa, ile razy zmniejszy się dawka promieniowania UVA docierająca do skóry. PA (system azjatycki) używa plusów (od + do ++++).	Wskaźnik PA++++ oznacza ekstremalnie wysoką ochronę przed UVA (odpowiednik PPD powyżej 16). Idealny wybór przy terapiach retinoidami lub kwasami.
HEV / IR	Ochrona przed światłem niebieskim (High-Energy Visible Light – ekrany, słońce) oraz podczerwienią (Infrared).	Bardzo ważne oznaczenie dla pacjentów z melasmą (przebarwieniami hormonalnymi) oraz pracujących godzinami przed monitorami – światło HEV również stymuluje melanogenezę.

Rekomendując preparat z filtrem, warto kierować się prostym algorytmem:

1. Dzieci, alergicy, skóra ze skłonnością do dermatoz (AZS, łuszczyca): wybieramy czyste filtry mineralne lub nowoczesne preparaty hipoalergiczne oparte na filtrach nowej generacji.
2. Pacjenci poszukujący komfortu i ochrony anti-aging: filtry chemiczne nowej generacji o lekkich, matujących lub nawilżających bazach.
3. Zawsze przypominajmy pajcentom: skuteczność fotoprotekcji zależy od ilości zaaplikowanego produktu (zasada dwóch palców na twarz i szyję) oraz regularnej reaplikacji.
4. Niezmiernie ważne jest obalenie powszechnego mitu dotyczącego preparatów „wodoodpornych”– o ile formuły te zachowują swoje właściwości podczas kontaktu z wodą, o tyle nie są odporne na mechaniczne ścieranie ręcznikiem czy piaskiem. Po każdym wyjściu z wody i osuszeniu skóry ponowna aplikacja jest bezwzględnie konieczna.