Raport Amerykańskiej Akademii Pediatrii – zdrowie jamy ustnej nastolatków

Amerykańska Akademia Pediatrii (AAP) opublikowała w czasopiśmie Pediatrics raport kliniczny pt. „Oral Health for Adolescents: Clinical Report”. Autorami są dr Susan A. Fisher-Owens, dr Elise W. Sarvas oraz dr Cora Collette Breuner. Jest to przełomowy dokument określający zadania zespołu podstawowej opieki zdrowotnej w opiece nad pacjentami w wieku 11–21 lat.

Nierozpoznane schorzenia jamy ustnej prowadzą do przewlekłego bólu i absencji szkolnej, obniżają samoocenę oraz rzutują na relacje społeczne i zdrowie ogólne. Wraz z wiekiem młodzież często traci ciągłość opieki stomatologicznej, co czyni gabinet POZ kluczowym miejscem skriningu i profilaktyki.

Przegląd kluczowych schorzeń jamy ustnej w gabinecie lekarskim:

·         Próchnica i higiena jamy ustnej

Głównymi czynnikami ryzyka są wysokie spożycie słodzonych napojów oraz błędy w higienie (szczotkowanie krócej niż 2 minuty, rano zamiast wieczorem).

W rejonach o utrudnionym dostępie do stomatologa AAP wskazuje na możliwość aplikowania fluorku diaminy srebra (SDF) w gabinecie lekarskim w celu zatrzymania zmian próchnicowych.

·         Choroby przyzębia

Wzrost poziomu hormonów steroidowych w okresie pokwitania nasila odpowiedź zapalną tkanek na płytkę nazębną, wywołując zapalenie dziąseł. Zaniedbania higieniczne mogą prowadzić do agresywnego zapalenia przyzębia z szybką utratą kości wyrostka zębodołowego.

·         Zęby trzecie trzonowe (zęby mądrości)

Wyrzynają się między 17. a 30. rokiem życia, a u ponad połowy nastolatków brak miejsca w łuku powoduje ich zatrzymanie (wymagające dłutowania). W raporcie AAP zwrócono szczególną uwagę na kwestię kontroli bólu po zabiegach chirurgicznych.

W realiach amerykańskich po chirurgicznych ekstrakcjach zębów mądrości chirurdzy stomatologiczni stosunkowo często przepisywali silne, odurzające leki przeciwbólowe z grupy opioidów. Ze względu na wysokie ryzyko uzależnienia u młodzieży, AAP zaleca rygorystyczne ograniczanie opioidów do najkrótszego koniecznego okresu. Przepisywanie naloksonu (leku będącego odtrutką, który natychmiast odwraca działanie opioidów w razie ich przedawkowania) stanowi dodatkowy środek bezpieczeństwa chroniący przed zatruciem.

W Polsce podstawą leczenia bólu po zabiegach stomatologicznych i ekstrakcjach są bezpieczne niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ, np. ibuprofen, ketoprofen) oraz paracetamol. Opioidy przepisywane są niezmiernie rzadko. Wytyczne AAP stanowią jednak ważne przypomnienie dla lekarzy POZ, by unikać rutynowego sięgania po silne leki opioidowe u młodzieży i opierać kontrolę bólu na bezpieczniejszych lekach z grupy NLPZ.

·         Zaburzenia stawu skroniowo-żuchwowego (TMD) i bruksizm

Wzrost poziomu estrogenów zwiększa wiotkość więzadeł stawowych, co w połączeniu ze stresem szkolnym lub przyjmowaniem leków psychostymulujących (np. w ADHD) sprzyja bruksizmowi (zgrzytaniu zębami) i TMD. Pomocne jest wczesne rozpoznanie oraz zalecenie indywidualnych szyn ochronnych (relaksacyjnych).

Wpływ chorób ogólnoustrojowych, leków i zachowań ryzykownych

·         Zaburzenia odżywiania (bulimia, jadłowstręt psychiczny)

Prowokowane wymioty zwiększają 5-krotnie ryzyko erozji szkliwa (widocznej głównie na powierzchniach językowych zębów) oraz kserostomii.

Strategia redukcji szkód: zakaz bezpośredniego szczotkowania zębów po wymiotach (wcieranie kwasu), płukanie ust roztworem sody oczyszczonej lub wodą oraz stosowanie tabletek neutralizujących kwas.

·         Farmakoterapia a tkanki jamy ustnej

Fenytoina, cyklosporyna oraz blokery kanału wapniowego (nifedypina, amlodypina) wywołują polekowy przerost dziąseł. Liczne grupy leków (np. psychostymulujące i przeciwhistaminowe) powodują kserostomię (suchość w ustach), osłabiając ochronne właściwości śliny.

·         Substancje psychoaktywne i używki

E-papierosy, tradycyjny tytoń, konopie indyjskie, MDMA i metamfetamina prowadzą do suchości w ustach, zaawansowanej próchnicy i chorób przyzębia. Łączenie tytoniu i alkoholu wykazuje działanie synergistyczne w rozwoju raka płaskonabłonkowego jamy ustnej.

·         Infekcje przenoszone drogą płciową (STI)

Aż 50% nowych zakażeń STI dotyczy osób w wieku 15–24 lata. W badaniu jamy ustnej należy zwracać uwagę na: brodawczaki (HPV), bezbolesne owrzodzenia (kiła), rumień gardła (rzeżączka, chlamydia) oraz leukoplakię włochatą i kandydozę (HIV).

·         Urazy sportowe i modyfikacje ciała

Edukacja o konieczności stosowania ochraniaczy na zęby w sporcie.

AAP zdecydowanie odradza piercing języka i warg (ryzyko pęknięć zębów, recesji dziąseł i zakażeń), a przy zabiegach wybielania zębów zaleca nadzór stomatologiczny.

Grupy szczególnego ryzyka i nierówności w zdrowiu

·         Młodzież ze specjalnymi potrzebami

Pojęcie to dotyczy nastolatków z niepełnosprawnościami fizycznymi, intelektualnymi, zaburzeniami neurorozwojowymi (np. w spektrum autyzmu, z mózgowym porażeniem dziecięcym, zespołem Downa) oraz z przewlekłymi, złożonymi chorobami. U tych pacjentów codzienna higiena jamy ustnej bywa wyzwaniem technicznym dla nich lub ich opiekunów, a stosowane przewlekle leki dodatkowo nasilają problemy stomatologiczne. Ponadto u progu dorosłości pacjenci ci wyrastają z opieki stomatologa dziecięcego, a brakuje gabinetów dla dorosłych przystosowanych do ich obsługi. Ze względu na silny lęk lub brak możliwości współpracy, wiele skomplikowanych zabiegów (np. dłutowanie ósemek) wymaga u nich kwalifikacji do zbiegu w znieczuleniu ogólnym w warunkach szpitalnych.

·         Młodzież w opiece zastępczej

Zaleca się przeprowadzenie pełnej oceny stomatologicznej w ciągu pierwszych 30 dni od przyjęcia do opieki zastępczej.

·         Nastolatki w ciąży

Zmiany hormonalne nasilają zapalenie dziąseł. Bezpieczne leczenie stomatologiczne i profilaktyka są wskazane na każdym etapie ciąży.

Podsumowanie rekomendacji dla praktyki POZ

W polskich warunkach organizacyjnych podstawowej opieki zdrowotnej wdrożenie zaleceń raportu AAP nie wymaga rewolucji, lecz systematycznego włączenia elementów oceny jamy ustnej do rutynowych wizyt bilansowych oraz konsultacji młodzieży.

Rola lekarza POZ

Lekarz podczas bilansu zdrowia nastolatka powinien uwzględnić krótki wywiad dotyczący objawów ze strony jamy ustnej (bóle zębów, krwawienie dziąseł, zgrzytanie) oraz nawyków higienicznych i żywieniowych. Podczas badania fizykalnego gardła warto poświęcić kilkanaście sekund na ocenę stanu zębów, błony śluzowej, dziąseł oraz węzłów chłonnych. Lekarz odgrywa też kluczową rolę w bezpiecznym leczeniu bólu (opierając się na NLPZ i paracetamolu) oraz kierowaniu pacjentów wymagających pilnej interwencji do lekarza dentysty lub na zabiegi w znieczuleniu ogólnym (w przypadku pacjentów ze specjalnymi potrzebami).

Rola pielęgniarki POZ

Pielęgniarka ma bezpośredni kontakt z pacjentem i rodzicem podczas wstępnych pomiarów oraz wywiadu przedbilansowego. Może z łatwością ocenić częstotliwość szczotkowania zębów, spożycie słodzonych napojów i energetyków, a także prowadzić edukację z wykorzystaniem wywiadu motywującego. Pielęgniarka może być pierwszym ogniwem przypominającym o konieczności mycia zębów co najmniej dwa razy dziennie pastą z fluorem (1450 ppm) oraz rzuceniu e-papierosów, stanowiąc bezcenne wsparcie w profilaktyce zdrowotnej młodzieży.

Piśmiennictwo:

·         Susan A. Fisher-Owens, Elise W. Sarvas, Cora Collette Breuner, Section on Oral Health, Council on Adolescents and Young Adults; Oral Health for Adolescents: Clinical Report. Pediatrics 2026; 10.1542/peds.2026-079040